Duyusal aşırı ve yetersiz kullanım

Açılış sahnesi

Trabzon'un bir yayla köyünde bir düğün hazırlığı. Kemençeci, çalmaya başlamadan önce kemençesinin tellerini akort ediyor.

Bir teli fazla geriyor; ses tizleşiyor, tel gerilimden titriyor ve sonunda kopuyor. Yeni bir tel takıp bu kez gevşek bırakıyor; yay telin üstünden geçtiğinde neredeyse hiç ses çıkmıyor, çıkan ses de boğuk ve cansız.

Üçüncü denemede teli yanlış perdeye ayarlıyor. Tel ne gevşek ne fazla gergin, ama öteki tellerle uyuşmuyor; çalınan ezgi kulağı tırmalıyor.

Kemençeci sonunda teli tam olması gereken gerginliğe getiriyor. Yay telin üstünden geçince ses berrak ve dolgun çıkıyor ve düğün başlıyor.

Yaşlı bir dinleyici yanındakine dönüp kemençenin üç türlü bozulabileceğini söylüyor: fazla gerginlik, eksik gerginlik ve yanlış ayar. Sağlam ses ise yalnızca ölçüsünde gerilmiş telden çıkar.

Kemençe bir beden değildir. Ama Caraka'nın göz, kulak, burun ve deri için kurduğu üçlü bozulma şemasını, bu üç başarısız akortta neredeyse olduğu gibi görmek mümkündür.

Bu derste ne olacak

Manastan uykuya uzanan altı dersin ardından modül, duyularla dünya arasındaki ilişkinin ölçüsüne geliyor. Son ders, duyuların nesneleriyle kurduğu ilişkinin sağlığı nasıl etkilediğine bakıyor.

Caraka'nın duyunun nesnesiyle temasını üç biçimde bozulmuş olarak anlattığı şema açılacak: fazla, eksik ve yanlış temas. Ardından bu üç bozulmanın her duyu için nasıl örneklendiği incelenecek.

Bu bozuk temasın Caraka'nın hastalığın üç temel nedeni arasında nasıl yer aldığı ve öteki iki nedenle, bu modülde görülen prajñāparādha ile zamanın etkisiyle nasıl bir arada durduğu gösterilecek. Son olarak modülün bütünü toplanacak.

Usta katmanında bir duyusal kullanım cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Örneklerdeki kişiler kurgusaldır.

Sıfır noktası

İndriya ve uyku dersleri, duyuların zihne bağlı çalıştığını ve gece nesnelerinden geri çekildiğini anlattı. Ama uyanık bir duyu nesnesiyle her zaman aynı biçimde ilişki kurmaz. Bir şeye çok uzun ya da çok güçlü bakılabilir, hiç bakılmayabilir ya da uygunsuz bir şeye bakılabilir.

Caraka bu ilişkinin bir ölçüsü olduğunu söyler. Duyu nesnesiyle ölçüsünde temas ettiğinde sağlıklı çalışır; temas ölçüsünü yitirdiğinde ise hem duyu hem de beden zarar görebilir.

Bu düşünce sağlığın klasik tanımına bağlanır. Sāmya kavramı akademiye ölçüde durmak anlamıyla girmişti; duyular için de sağlık, nesneleriyle ölçülü bir ilişki içinde olmaktır.

Mekanizma — üç bozuk temas

Caraka bir duyunun nesnesiyle temasını üç biçimde bozulmuş olarak anlatır. Fazla temas, nesneyle aşırı ya da çok güçlü bir ilişkidir. Eksik temas, nesneyle hiç ya da çok az ilişki kurmaktır. Yanlış temas ise nesneyle uygunsuz, zararlı ya da çarpık bir ilişkidir.

Bu üç bozulmanın karşısında ölçülü temas durur. Duyu nesnesiyle doğru ölçüde, doğru biçimde ilişki kurduğunda sağlıklı çalışır.

Açılıştaki kemençenin üç başarısız akordu bu şemanın sesli bir resmiydi: fazla gerilen tel koptu, gevşek tel ses vermedi, yanlış ayarlanan tel kulağı tırmaladı. Ancak ölçüsünde gerilen tel berrak bir ses çıkardı.

Mekanizma — her duyu için örnekler

Caraka şemayı soyut bırakmaz; her duyunun nesnesiyle somut örnekler verir. Göz için çok parlak bir ışığa, örneğin güneşe uzun süre bakmak fazla temastır. Hiç bakmamak eksik temastır. Çok yakına ya da çok uzağa zorlanarak bakmak, korkutucu ya da tiksindirici şeylere bakmak yanlış temastır.

Kulak için gök gürültüsü ya da çok yüksek davul sesleri gibi şiddetli sesler fazla temastır. Hiç ses duymamak eksik temastır. Kaba, korkutucu sesler ya da bir yakının kaybı gibi acı haberler yanlış temastır.

Burun için çok keskin kokular fazla, hiç koku almamak eksik, kötü ya da zehirli kokular yanlış temastır. Deri için aşırı soğuk ya da sıcak, aşırı yıkanma ve ovulma fazla temastır; hiç dokunmamak eksik; zehirli, kirli ya da tehlikeli şeylere dokunmak yanlış temastır.

Bu örneklerin bir bölümü bugünkü bilgiyle de yakınlaşır. Güneşe doğrudan bakmanın göze kalıcı zarar verebildiği, çok yüksek seslere uzun süre maruz kalmanın işitme kaybına yol açabildiği bugün de bilinir. Ama klasik örnekler bir gözlem geleneğinin ürünüdür; bugünkü bilgi ise ölçümlere dayanır.

Mekanizma — hastalığın üç temel nedeni

Caraka uygunsuz duyu temasını tek başına bırakmaz. Onu hastalığın üç temel nedeninden biri olarak sayar.

İkinci neden prajñāparādhadır, yani buddhi dersinin sonunda açılan bozulma: dhī, dhṛti ve smṛtinin bozulmasıyla ortaya çıkan bilgece olmayan davranış. Üçüncü neden ise zamanın etkisidir: mevsimlerin, yaşın ve günün döngülerinin bedende yarattığı değişim.

Bu sınıflamanın dikkat çekici yanı, iki nedenin bu modülde ele alınan zihinsel ve duyusal yetilerle doğrudan ilişkili olmasıdır. Duyunun ölçüsüz kullanımı ve buddhinin bozulması, hastalığın üç kaynağından ikisini oluşturur.

Zamanın etkisi ise Temel Kavramlar fakültesinde günlük ve mevsimsel doşa döngüleriyle ve yaşam dönemleriyle ayrıca işlenmişti. Hastalık nedenlerinin ayrıntısı akademinin hastalık bilimini işleyen fakültesinde ele alınacak.

Usta katmanı — duyusal kullanım sınaması

Duyuların ölçülü kullanımı, gündelik yazıda çoğu zaman "dijital detoks" ya da "duyu orucu" gibi başlıklarla anılır. Üç bozuk temas, ölçülü temas ve üç temel neden ayrımları böyle bir yazıyı süzmeye yarar.

İkinci soru özellikle önemlidir. Caraka'nın şemasında eksik temas da bir bozulmadır; duyulardan tümüyle uzak durmak ölçülü temasın kendisi değildir.

Kapanış katmanı — modülün sonunda

Bu dersle Kriyā Śarīra fakültesinin zihin ve duyular modülü tamamlanıyor. Modül manasın tartma işini, buddhinin kesinleştirmesini, smṛtinin hatırlamasını, cetanānın zeminini, duyuların işleyişini, uykuyu ve son olarak duyuların nesneleriyle ölçülü ve ölçüsüz ilişkisini ele aldı.

Kapanış dersi üç bozuk teması ve ölçülü teması kurdu, örnekleri duyu duyu verdi ve uygunsuz duyu temasını hastalığın üç kaynağından biri olarak yerleştirdi. Öteki iki neden, prajñāparādha ve zamanın etkisi, modülün ve akademinin başka derslerine bağlandı.

Modülün bütün dersleri ortak bir düşünceye dayanır: zihin ve duyular bilen benliğin araçlarıdır ve bu araçların ölçülü çalışması sağlığın bir parçasıdır. Bu düşünce bugünkü nörobilimle ve psikolojiyle bire bir eşleşmez; ama bazı noktalarda onlarla yakınlaşır.

Bu ders bir korunma ya da tedavi programı vermez. Görmede, işitmede, koku ya da tat almada ani ya da süregelen değişiklik, kulak çınlaması ya da gözde ağrı bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Caraka bir duyunun nesnesiyle temasını üç biçimde bozulmuş sayar: fazla temas, eksik temas ve yanlış temas. Bu üçünün karşısında ölçülü temas durur.

Caraka bu şemayı her duyu için ayrı örneklerle somutlaştırır: göz için güneşe bakmak, kulak için şiddetli ses, burun için zehirli koku, deri için aşırı sıcak ya da soğuk.

Uygunsuz duyu teması, prajñāparādha ve zamanın etkisiyle birlikte hastalığın üç temel nedenini oluşturur. Bu sınıflama bir suçlama değil, bir açıklamadır.

Bu modülün dersleri, zihin ve duyuların bilen benliğin araçları olduğunu ve bu araçların ölçülü çalışmasının sağlığın bir parçası olduğunu gösterdi.

Açılıştaki kemençe fazla gerildiğinde koptu, gevşek kaldığında ses vermedi, yanlış ayarlandığında kulağı tırmaladı; ancak ölçüsünde gerildiğinde berrak bir ses çıkardı. Sūtrasthāna'nın on birinci bölümü de duyuların sağlığını böyle bir akort ölçüsünde arar.

Sonraki derse köprü

Bu modül ve öncekiler, Caraka'nın bedeni ve zihni nasıl düşündüğünü klasik kavramlarla kurdu. Fakültenin dördüncü modülü ise aynı bedene bugünkü fizyolojinin gözüyle bakıyor.

Dördüncü modül Homeostaz adlı dersle açılıyor.

O ders, bugünkü fizyolojinin bedenin değişen dış koşullar karşısında iç ortamını nasıl dengede tuttuğunu, bu dengenin hangi geri bildirim düzenekleriyle korunduğunu ve bu bugünkü kavramın Caraka'nın ölçü ve denge düşüncesiyle hangi noktalarda yan yana konabileceğini soracak.