İndriya işlevleri

Açılış sahnesi

Kapalıçarşı'da küçük bir kuyumcu dükkânı. Bir müşteri tezgâha eski bir altın bilezik bırakıyor ve değerini soruyor.

Kuyumcu önce büyüteci gözüne takıp bileziğin damgasına bakıyor. Sonra bileziği avucunda tartıyor, ağırlığını eliyle hissediyor. Bir köşesini mihenk taşına sürtüp bıraktığı izin rengine bakıyor. En sonunda yanındaki bir altın parayı tezgâha düşürüp sesini dinliyor, bileziği de aynı biçimde düşürüp iki sesi karşılaştırıyor.

Her sınamada başka bir duyuyu kullanıyor ve her duyunun kendi aracı var: göz için büyüteç, el için avuç, kulak için tezgâhın tahtası. Ama en iyi büyüteç bile, kuyumcu dalgınken bir şey göstermiyor.

O sabah bir başka müşteri kapıdan girip seslenince kuyumcunun dikkati dağılıyor. Büyüteç gözünde, bilezik elinde, ama bir an ne gördüğünü ne tuttuğunu fark etmiyor. Dikkati geri döndüğünde sınamayı baştan yapıyor.

Kuyumcu dükkânı bir beden değildir. Ama Caraka'nın duyuları anlatırken kurduğu düzene benzer: her duyunun bir aracı, bir yuvası, bir nesnesi vardır ve hepsi zihnin oraya yönelmesini bekler.

Bu derste ne olacak

Bu modülün önceki dersi, bilen benliğin bilgiye ancak araçlarla ulaştığını gösterdi. Bu araçların dünyaya en açık olanları duyu organlarıdır. Bu ders onların nasıl çalıştığını ele alıyor.

Duyu–unsur dersi her organın bir unsurdan kurulduğunu ve benzerini algıladığını kurmuştu; Sāṃkhya'nın indriya dersi de on organı, beşi algı ve beşi eylem için olmak üzere saymıştı. Bu ders o tanımları yinelemiyor.

Caraka'nın duyuları anlatmak için kurduğu beş beşli şema açılacak. Ardından duyunun kendisi ile yuvası arasındaki ayrım, duyunun ancak zihinle birlikte çalışması ve eylem organlarının işleri incelenecek.

Usta katmanında bir duyu cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Örneklerde geçen kişiler hayal ürünüdür.

Sıfır noktası

İndriya Sanskritçede güç, yeti anlamına gelen bir sözcüktür. Akademinin giriş fakültesinde indriya, duyu ve eylem yetileri olarak tanımlanmıştı.

Caraka duyuları Sūtrasthāna'nın sekizinci bölümünde, duyuların korunmasını anlattığı yerde ayrıntılı biçimde ele alır. Bu bölümün dikkat çekici yanı, duyuyu tek bir şey olarak değil, birbirine bağlı beş ayrı bileşenin birleşimi olarak sunmasıdır.

Rachana Śarīra fakültesinin deri ve duyu organları dersinde bugünkü bilginin algıyı hücreden beyne uzanan bir ileti yolu olarak anlattığı görülmüştü. Caraka'nın şeması ise şunu sorar: bir duyu hangi bileşenlerden oluşur ve sağlıklı çalışması için ne gerekir?

Mekanizma — beş beşli

Caraka her duyuyu beş başlıkta ele alır ve her başlıkta beş öğe sayar. Bu yüzden şema beş beşli diye anılır.

Birinci beşli duyuların kendisidir: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma yetileri. İkinci beşli bu yetilerin malzemesidir: her duyunun ağır bastığı unsur. Üçüncü beşli duyuların yuvalarıdır: göz, kulak, burun, dil ve deri.

Dördüncü beşli duyuların nesneleridir: biçim, ses, koku, tat ve dokunuş. Beşinci beşli ise duyuların ürettiği bilgidir: görmeyle, işitmeyle, koklamayla, tatmayla ve dokunmayla ortaya çıkan kavrayışlar.

Bu şemanın bazı başlıkları akademide daha önce tek tek tanıtılmıştı. Malzeme ve nesne sütunları, duyu–unsur dersinde ayrı ayrı işlenmişti; beş beşli bu parçaları yuva ve bilgi sütunlarıyla tamamlayıp tek bir çizelgeye yerleştirir.

Beşinci başlık bu modülün buddhi dersine de bağlanır. O derste buddhinin dayandığı duyuya göre gözle ilgili, kulakla ilgili diye anıldığı görülmüştü; beş beşlinin son başlığı, aynı kaynağa göre adlandırmanın duyu tarafındaki görünümüdür.

Mekanizma — yeti ile yuva

Beş beşlinin en önemli ayrımlarından biri, duyunun kendisi ile yuvası arasındadır. Göz küresi görme yetisi değildir; görme yetisinin bedende oturduğu yerdir.

Bu ayrım klasik anlatımda bir duyunun nasıl bozulabileceğini de açıklar. Bir yuva hasar gördüğünde, örneğin göz yaralandığında, yeti oradadır ama işini göremez. Öte yandan yuva sağlam olduğu hâlde yeti zayıflamış olabilir.

Açılıştaki kuyumcunun büyüteci, avucu ve tezgâhı da birer araçtı. Ama araçları kullanan, kuyumcunun kendi görme, dokunma ve işitme yetileriydi.

Mekanizma — zihinle birlikte algı

Caraka duyuların kendi başlarına algılayamadığını söyler. Bir duyu nesnesini ancak zihinle birlikte kavrar. Bu modülün buddhi dersinde görülen algıdan eyleme sıranın ilk basamağı da buydu: duyu organı, manasla birlikte nesneyi alır.

Bu koşul, açılıştaki kuyumcunun dalgın anını açıklar. Büyüteç gözündeydi, bilezik elindeydi; ama dikkati başka yere kaydığında ne gördüğünü ne tuttuğunu fark etmiyordu.

Caraka zihni duyuların üstünde duran bir yeti olarak anar. Sāṃkhya'nın manas dersinde bu yetinin hem algı hem eylem organlarıyla çalışan, iki yönlü bir yeti olduğu görülmüştü; Caraka'nın bu bölümü de zihni duyuların yöneticisi olarak konumlar.

Mekanizma — eylem organlarının işleri

Duyular dünyadan bilgi getirir; eylem organları ise dünyaya doğru iş görür. Söz, el, ayak, boşaltım organı ve üreme organı, Sāṃkhya derslerinde karmendriya adıyla zaten sayılmıştı.

Caraka bu organlara birer iş verir: söylemek, tutmak, yürümek, atmak ve haz. Bu işler, algı organlarının nesneleri gibi beşli bir düzen kurar.

Eylem organları da manasla birlikte çalışır. Algıdan eyleme sıranın son basamağı, buddhinin kesinleştirdiği şeye göre konuşmak ya da eylemekti; o konuşmayı ve eylemi gerçekleştiren eylem organlarıdır.

Usta katmanı — indriya işlev sınaması

Tanıtım metinleri duyuları çoğunlukla "arındırma" ya da "güçlendirme" vaatleriyle anar. Beş beşli, yeti–yuva ayrımı ve manaslı algı koşulu böyle bir vaadi tartmaya yarar.

Dördüncü soru özellikle önemlidir. Görme, işitme, koku, tat ya da dokunma duyusunda ani ya da süregelen bir değişiklik, klasik bir şemayla değil, bir hekimin muayenesiyle değerlendirilmelidir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders duyuların ve eylem organlarının işleyişini Caraka'nın anlatımıyla ele aldı. Beş beşli şemanın bir duyuyu beş bileşenle tanımladığı, duyu ile yuvası arasındaki ayrımın duyu bozulmalarının iki farklı kaynağını gösterdiği ve duyunun ancak manasla birlikte algılayabildiği görüldü.

Eylem organlarının beş işi, algıdan eyleme sıranın son basamağı olarak yerine oturtuldu. Duyuların sağlıklı çalışması için nesneleriyle hangi ölçüde temas etmeleri gerektiği ise bu modülün son dersinin konusudur.

Caraka'nın duyu şeması bugünkü duyu fizyolojisiyle eşleşmez. İki anlatım farklı sorulara cevap verir ve biri ötekinin çevirisi değildir.

Duyulara ilişkin bu anlatım bir değerlendirme aracı değildir. Ani görme ya da işitme kaybı, kulak çınlaması, koku ya da tat duyusunun kaybolması, uyuşma ya da konuşmada güçlük gecikmeden bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Caraka duyuları beş beşli bir şemayla anlatır: duyu yetileri, unsur malzemeleri, yuvaları, nesneleri ve ortaya çıkan bilgiler.

Duyunun kendisi ile yuvası ayrıdır. Göz görme yetisinin yuvasıdır; bir duyu bozulması yuvadan da, yetiden de kaynaklanabilir.

Bir duyu nesnesini ancak manasla birlikte kavrar. Duyu, yuva ve nesne bir arada olsa bile zihin başka yöndeyse algı gerçekleşmez.

Beş eylem organının işleri söylemek, tutmak, yürümek, atmak ve hazdır. Bu işler algıdan eyleme sıranın son basamağını bedensel olarak gerçekleştirir.

Açılıştaki kuyumcu büyüteciyle, avucuyla ve kulağıyla bileziği sınıyordu; ama dikkati dağıldığında hiçbir araç işe yaramıyordu. Caraka'nın duyuları da böyle anlatılır: her biri kendi yuvasında, kendi nesnesine yönelen ve zihnin oraya gelmesini bekleyen bir yeti.

Sonraki derse köprü

Bu ders duyuların nasıl çalıştığını anlattı. Ama Caraka duyuların yalnızca uyanıkken çalıştığını değil, uykuda geri çekildiğini de söyler.

Modülün altıncı dersinin adı Uyku ve uyanıklık.

O ders, Caraka'nın uykuyu duyuların ve zihnin yorulup nesnelerinden çekilmesiyle nasıl açıkladığını, uykunun hangi türlerini saydığını ve uykunun sağlıktaki yerini, beslenme ve cinsel yaşamla birlikte, bedenin üç dayanağından biri olarak nasıl tanımladığını soracak.