Cetanā

Açılış sahnesi

Bursa'da bir Karagöz perdesi. Akşam olmuş, çocuklar perdenin önüne dizilmiş, perdenin arkasında hayalî yağ lambasının fitilini yakıyor.

Lamba yanınca perde aydınlanıyor. Hayalî, deriden kesilmiş tasvirleri perdeye yaklaştırıyor; Karagöz ile Hacivat'ın renkli gölgeleri beyaz bezin üzerinde canlanıyor.

O gece perde biraz kirli. Bir köşesinde eski bir yağ lekesi var ve tasvir o köşeye geldiğinde gölgesi bulanıklaşıyor. Hayalî bunu fark edip tasviri perdenin temiz yerine götürüyor; gölge yeniden netleşiyor.

Gösterinin ortasında rüzgâr çıkıyor, perde dalgalanıyor. Lamba aynı lamba, tasvirler aynı tasvirler, ama dalgalanan perdede hiçbir şey seçilemiyor. Rüzgâr dinince oyun kaldığı yerden sürüyor.

Bir çocuk hayalîye ışığın mı yoksa perdenin mi önemli olduğunu soruyor. Hayalî ikisinin birlikte olması gerektiğini söylüyor: lamba olmazsa perde karanlık kalır, perde olmazsa ışık hiçbir şey göstermez.

Karagöz perdesi bir beden değildir. Ama Caraka'nın bilinci anlatırken kullandığı bir imgeye, kirli bir aynada yüzün görünmemesine, şaşırtıcı ölçüde yakındır.

Bu derste ne olacak

Manas, buddhi ve smṛti dersleri bir şeyin algılanmasından kararına ve hatırlanmasına uzanan yolu izledi. Bu ders bu yetilerin hepsinin dayandığı zemine, bilince, cetanāya bakıyor.

Akademinin giriş fakültesinde āyus, beden, duyular, zihin ve benliğin birlikteliği olarak tanımlanmıştı. Felsefe okullarını işleyen fakültede ise Caraka'nın insanı altı öğeden kurduğu ve altıncı öğenin bilinç olduğu görülmüştü. Bu ders bu tanımları yeniden kurmuyor; bilincin bedende nasıl işlediğine bakıyor.

Caraka'nın bilincin bedendeki yerini nerede gördüğü açılacak. Ardından bilenin bilgiye ancak araçlar aracılığıyla ulaştığı ilkesi ve bu ilkeyi anlatan ayna benzetmesi incelenecek. Son olarak Caraka'nın canlı bir bedeni ölüden ayıran işaretleri nasıl saydığı ele alınacak.

Usta katmanında bir bilinç cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Kutulardaki kişiler kurgusaldır.

Sıfır noktası

Cetanā Sanskritçede algılamak, farkında olmak anlamındaki bir kökten gelir. Caraka'nın bağlamında bilinç, canlılık ve farkındalık anlamlarını birlikte taşır.

Bu modülün yetileri, manas, buddhi ve smṛti, bir şeyi algılayan, karar veren ve hatırlayan bir bilinç olmadan çalışamaz. Manasın var–yok ölçütü bile, bir bilenin varlığını önceden kabul eder: bilgi kimin için var ya da yok oluyor?

Caraka bu soruya benliği, ātmanı, gösterir. Ama benlik tek başına bilmez; bilgiye ancak bedenle, duyularla ve zihinle birleştiğinde ulaşır. Bu ders bu birleşmenin nasıl işlediğini soruyor.

Mekanizma — bilincin yeri

Caraka, Sūtrasthāna'nın kalbi anlatan otuzuncu bölümünde kalbi bilincin yeri olarak anar. Bu bölümde kalp, bedeni taşıyan büyük damarların kökü, ojasın bulunduğu yer ve bilincin dayanağı olarak birlikte sayılır.

Bu, kalbe hem bedensel hem zihinsel bir merkez konumu verir. Temel Kavramlar fakültesinde prāṇanın bedende yerleştiği sayılan yerler arasında kalbin de bulunduğu görülmüştü; bu modülde de sādhaka pittanın ve buddhinin kalple ilişkilendirildiği anılmıştı.

Bu görüş bugünkü bilgiden açıkça ayrılır. Bugünkü bilim bilinci beynin işleyişiyle ilişkilendirir ve kalbi bir pompa organı olarak anlatır. Rachana Śarīra fakültesinin sinir sistemi ve dolaşım sistemi dersleri bu ayrımı ayrıca göstermişti.

Klasik görüş bir yanlışlık olarak değil, kendi bilgi düzeni içinde okunmalıdır. Caraka'nın kalbi bilincin yeri sayması, canlılığın, kan akışının ve zihnin bir arada düşünüldüğü bir kuramın parçasıdır.

Mekanizma — araçlarla bilme

Caraka benliği bilen olarak tanımlar. Ama benlik bilgiye doğrudan değil, araçlar aracılığıyla ulaşır: zihin, duyular ve beden. Bu araçlarla birleştiğinde bilgi ortaya çıkar; araçlar bozuk olduğunda ya da benlikle birleşmediğinde ortaya çıkmaz.

Bu ilke, manas dersindeki var–yok ölçütünü daha geniş bir çerçeveye yerleştirir. Orada aynı koşullarda bilginin kimi zaman oluşup kimi zaman oluşmaması manasın varlığına işaret ediyordu. Burada aynı durum, bilenin her zaman orada olduğunu ama araçlarının durumuna bağlı olduğunu söyler.

Caraka bu ilkeyi bir benzetmeyle anlatır. Kirli bir aynada ya da bulanık bir suda yüz görünmez; yüz oradadır, ama aynanın ya da suyun durumu onu göstermez. Benlik de böyledir: araçları bulanık olduğunda bilgiye ulaşamaz.

Açılıştaki Karagöz perdesinde de lamba aynı lambaydı; ama kirli köşede gölge bulanıklaşıyor, rüzgârda dalgalanan perdede hiçbir şey seçilemiyordu.

Mekanizma — canlılığın işaretleri

Benlik doğrudan görülemez. Caraka onun varlığını, canlı bir bedende görülen işaretlerden çıkarır. Bu işaretler ölü bir bedende bulunmaz; canlıyı ölüden ayıran da onlardır.

Caraka'nın listesi uzundur. İçinde soluğun girip çıkması, göz kapaklarının açılıp kapanması, canlılığın sürmesi, zihnin hareketi, bir duyudan ötekine geçiş, rüya, istek ve hoşlanmama, haz ve acı, çaba, bilinç, kendini tutma gücü, kavrayış, bellek ve benlik duygusu gibi işaretler yer alır.

Bu listenin dikkat çekici yanı, bedensel ve zihinsel işaretleri yan yana koymasıdır. Soluk ile bellek, göz kırpma ile kavrayış aynı listede durur. Klasik anlatımda canlılık, beden ile zihnin birlikte çalışmasıdır.

Listenin son üyeleri bu modülün önceki derslerine bağlanır: kendini tutma gücü Buddhi dersinde anılan dhṛtiye, kavrayış buddhiye, bellek de smṛtiye karşılık gelir.

Mekanizma — üç ayak

Caraka, Sūtrasthāna'nın ilk bölümünde canlı varlığı bir benzetmeyle anlatır. Zihin, benlik ve beden, bir sehpanın üç ayağı gibidir; dünya bu üçünün birleşmesiyle ayakta durur. Ayaklardan biri eksilirse sehpa devrilir.

Bu benzetme, giriş fakültesindeki āyus tanımını bir yapıya dönüştürür. Āyus orada beden, duyular, zihin ve benliğin birlikteliği olarak tanımlanmıştı; burada aynı birliktelik, birbirini taşıyan ayaklar olarak resmedilir.

Usta katmanı — cetanā sınaması

Cetanā, gündelik yazıda çoğu zaman "bilinç", "farkındalık" ya da "ruh" sözcükleriyle karşılanır ve kimi zaman ruhsal bir öğretinin parçası gibi sunulur. Bilincin yeri, araçlar, işaretler ve sağlık sınırı üzerine kurulan ayrımlar, böyle bir metni süzmeye yarar.

Son soru, sağlık açısından en önemlisidir. Bilinç değişiklikleri, örneğin bayılma, kafa karışıklığı ya da bilincin bulanıklaşması, acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir; klasik bir kavram bu değerlendirmenin yerini tutmaz.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders cetanāyı, bilinci, Caraka'nın beden anlatımı içinde ele aldı. Kalbin bilincin yeri sayıldığı, benliğin bilgiye ancak araçlarla ulaştığı, bu ilkenin kirli ayna benzetmesiyle anlatıldığı ve canlılığın bedensel ve zihinsel işaretlerden oluşan bir listeyle tanındığı gösterildi.

Zihin, benlik ve beden üçlüsünün bir sehpanın üç ayağına benzetildiği ve bu benzetmenin āyus tanımındaki birlikteliği somutlaştırdığı görüldü.

Klasik bilinç anlatımı bugünkü nörobilimin bilinç anlayışıyla eşleşmez. Biri kalbe, benliğe ve araçlara dayanan bir kuramdır; öteki beynin ölçülen işleyişine dayanır.

Bu anlatım bir tıbbi değerlendirme değildir. Bayılma, bilinç bulanıklığı, ani kafa karışıklığı, konuşmada bozulma ya da göğüs ağrısı acil durumlar olabilir; bu belirtilerden biri görüldüğünde zaman kaybetmeden acil sağlık hizmeti çağrılmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Cetanā, Caraka'nın anlatımında bilinç, canlılık ve farkındalığın birlikte adıdır. Caraka kalbi bilincin yeri olarak anar.

Benlik bilendir, ama bilgiye ancak zihin, duyular ve beden gibi araçlarla birleşerek ulaşır. Kirli bir aynada yüzün görünmemesi gibi, araçlar bozulduğunda bilgi ortaya çıkmaz.

Caraka canlı bedeni ölüden ayıran işaretleri sayar: soluk, göz kırpma, zihnin hareketi, rüya, istek, haz, acı, çaba, kavrayış, bellek ve öteki işaretler. Liste bedensel ve zihinsel olanı birlikte tutar.

Zihin, benlik ve beden bir sehpanın üç ayağı gibidir; canlı varlık üçünün birlikte durmasıyla ayakta kalır.

Açılıştaki Karagöz perdesinde lamba ile perde birlikte çalıştığında gölgeler canlanıyordu; perde kirlendiğinde ya da dalgalandığında ışık bir şey göstermiyordu. Caraka'nın bilinci de böyle anlatılır: bilen ile araçlarının birlikte işlemesi.

Sonraki derse köprü

Bu ders bilenin bilgiye araçlar aracılığıyla ulaştığını gösterdi. Bu araçların en dışa açık olanları, dünyadan ilk haberi getiren duyu organlarıdır.

Modülün beşinci dersinin adı İndriya işlevleri.

O ders, beş algı organı ile beş eylem organının Caraka'nın anlatımında hangi işleri yürüttüğünü, duyuların manasla nasıl bir iş birliği kurduğunu ve bir duyunun işini sağlıklı biçimde yerine getirmesi için hangi koşulların gerektiğini soracak.