Smṛti

Açılış sahnesi

Kars'ta bir kahvehane. Kış gecesi, sobanın yanında yaşlı bir âşık sazını akort ediyor ve çevresindekiler susuyor.

Âşık saatlerce süren bir destanı ezberinden okuyacak. Elinde ne bir defter var ne bir kâğıt. Biri ona destanın nasıl aklında kaldığını sorduğunda gülümsüyor.

Sazın ilk perdesine dokunur dokunmaz destanın ilk dizesi aklına geliyor, diyor. Dinleyicilerden birinin yüzü, destandaki bir kahramana benzediğinde o bölüm canlanıyor. Bazen de tam tersi olur: hikâyedeki zalim beyin yerine iyi kalpli bir köylü düşünür, zıddından hatırlar.

Bir de yıllardır her kış aynı destanı okuduğunu, ustasından duyduğu sözleri kafasında tekrar tekrar dinlediğini ekliyor. Bazı geceler ise yorgun, kafası dağınık olduğunda en iyi bildiği dörtlükleri bile unutuyor.

Kahvehane bir beden değildir. Ama Caraka'nın belleğin nasıl ortaya çıktığını anlatırken saydığı nedenler, âşığın bu tek gecelik anlatımında neredeyse eksiksiz bir araya gelir.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste Caraka'nın prajñāparādhayı üç zihinsel yetinin bozulmasına bağladığı görülmüştü: dhī, dhṛti ve smṛti. İlk ikisi o derste açılmıştı. Bu ders üçüncüsünü, belleği, ele alıyor.

Önce smṛti sözcüğünün akademide başka bir anlamda daha geçtiği gösterilecek ve iki kullanım ayrılacak. Ardından bir şeyin neden akla geldiğini açıklayan sekizli liste sırayla açılacak.

Belleğin bedenle bağı, yani hangi doşa türlerinin bu işle ilişkilendirildiği incelenecek. Son olarak smṛtinin bozulması ve Caraka'nın smṛtiye hem bozulmanın hem de iyileşmenin anlatımında verdiği yer tartışılacak.

Usta katmanında bir bellek cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Örneklerdeki kişiler gerçek değildir.

Sıfır noktası

Smṛti, Sanskritçede hatırlamak anlamındaki bir kökten türer. Caraka'nın bu bölümünde smṛti, görülmüş, duyulmuş ya da yaşanmış olanın yeniden akla gelmesidir.

Bir önceki dersteki algıdan eyleme sırası, şimdiki an üzerine kuruluydu: bir nesne algılanıyor, tartılıyor, kesinleştiriliyor. Smṛti bu sıraya bir zaman boyutu ekler. Geçmişte kesinleştirilmiş olanın bugün yeniden kullanılabilmesi, belleğe bağlıdır.

Caraka belleği yalnızca bir zihin yetisi olarak değil, sağlığın da bir koşulu olarak görür. Zararlı olanı bir kez öğrenmiş biri, onu hatırladığı sürece ondan kaçınabilir.

Mekanizma — iki smṛti

Akademinin giriş, tarih ve kültür fakültesinde smṛti sözcüğü bambaşka bir anlamda tanıtılmıştı: bir yazara ya da aktarım soyuna bağlanan, insan eliyle oluşturulmuş metin kategorisi. O kullanımda smṛti, Vedik metinlerden ayrı tutulan bir metin türünü adlandırıyordu.

Bu derste ise smṛti bir zihin yetisinin, belleğin adıdır. İki kullanım aynı kökü paylaşır; metin kategorisi anlamı da, kuşaktan kuşağa hatırlanarak aktarılan bilgi fikrinden doğar.

Mekanizma — belleğin sekiz nedeni

İnsanın yapısını anlattığı bölümde Caraka hatırlamayı tetikleyen sekiz yol sayar. Bu nedenlerin Türkçe karşılıkları çevirmenlere göre biraz değişir, ama genel çizgileri açıktır.

Birinci neden bir ipucudur: bir şeyin, kendisiyle bağlantılı bir şeyi hatırlatması. Açılıştaki âşığa sazın ilk perdesi destanın ilk dizesini hatırlatıyordu. İkinci neden biçimin kavranmasıdır: bir şeyi görmek, onun daha önce görülmüş biçimini akla getirir.

Üçüncü neden benzerliktir: bir dinleyicinin yüzünün destandaki kahramana benzemesi gibi. Dördüncü neden karşıtlıktır: bir şeyin zıddının, o şeyi hatırlatması. Âşığın zalim beyi düşünürken iyi kalpli köylüyü hatırlaması buna örnektir.

Beşinci neden zihnin bir şeye bağlı kalması, dikkatin bir konuda yoğunlaşmasıdır. Altıncı neden tekrardır. Yedinci neden bilginin kazanılmasıdır; yorumcular bunu çoğu zaman derin bir kavrayışa ulaşmakla açıklar. Sekizinci neden ise bir şeyin yeniden duyulmasıdır.

Bu liste bugünkü bellek araştırmalarının bazı bulgularıyla ilk bakışta benzerlik taşır: ipucuyla hatırlama, benzerlik ve karşıtlık yoluyla çağrışım, tekrarın etkisi. Ama klasik liste bir gözlem ve öğretim geleneğinin ürünüdür; bugünkü araştırmalar ise deneylerle ölçülmüş sonuçlara dayanır.

Mekanizma — belleğin bedensel destekçileri

Fakültenin ilk modülünde iki doşa türünün işler listesinde bellekle ilgili görevler sayılmıştı. Göğüste oturan udāna vātanın işleri arasında bellek açıkça geçiyordu. Kalpte oturan sādhaka pittanın işleri arasında ise kavrayıp akılda tutma yeteneği sayılıyordu.

Bu iki tür, belleğin iki ayrı yüzüne denk düşer. Udāna, yukarı yükselen hareketiyle bir bilginin yeniden akla gelmesine, yani hatırlamanın kendisine bağlanır. Sādhaka ise bir bilginin kavranıp saklanmasına, yani hatırlanacak şeyin oluşmasına bağlanır.

Bu ayrım bir yorumun sonucudur. İki türün işler listesi metinde ayrı ayrı verilir; onları belleğin iki yüzü olarak bir araya getirmek, öğretim geleneğinin kurduğu bir okumadır.

Mekanizma — belleğin bozulması

Bir önceki derste prajñāparādhanın üç bileşeninden biri olarak smṛtinin bozulması anılmıştı. Caraka bu bozulmayı, zihnin rajas ve tamasla örtülmesine bağlar: bilinmesi ve hatırlanması gereken şey, zihin bu iki nitelikle bulanıklaştığında akla gelmez.

Bu bozulmanın sonucu, kişinin daha önce zararlı olduğunu öğrendiği bir şeye yeniden yönelmesidir. Bilgi kaybolmamıştır; ama gerektiği anda akla gelmez.

Klasik metinler belleğin daha ağır biçimde bozulduğu durumları da anlatır. Örneğin bilincin ve belleğin geçici olarak yitirildiği nöbetlerle seyreden bir hastalığın Sanskritçe adı, "belleğin gidişi" anlamına gelen apasmāradır. Bu hastalıkların ayrıntısı ileri fakültelerin konusudur.

Mekanizma — iyileşmede bellek

Caraka belleğe yalnızca bozulmanın anlatımında değil, iyileşmenin anlatımında da yer verir. Zararlı olanı hatırlayan kişi ondan kaçınabilir; bu yüzden bellek, sağlıklı bir yaşamın koşullarından biri sayılır.

Aynı bölümün sonlarına doğru Caraka bir adım daha atar: şeylerin gerçek doğasını hatırlamanın, acıdan kurtuluşun da yolu olduğunu söyler. Bu düşünce, akademinin ruhsal ve felsefi konuları işleyen ileri fakültelerinde ayrıca ele alınacaktır.

Usta katmanı — smṛti sınaması

Takviye ambalajlarında ve tanıtım yazılarında smṛti çoğunlukla "belleği güçlendirme" vaadiyle birlikte geçer. Çakışma, sekiz neden, tutma–çağırma ve bozulma üzerine öğrenilenler, bu vaadi süzmeye yarayan dört soruya dönüşür.

İlk soru bu derse özgüdür. Smṛti çakışması, bir metnin hangi smṛtiden söz ettiğini sormadan okunduğunda kolayca bir yanlış anlamaya dönüşür.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders smṛtiyi, belleği, Caraka'nın zihin anlatımı içinde ele aldı. Sözcüğün akademideki metin kategorisi anlamından ayrıldığı, Caraka'nın hatırlamanın sekiz yolunu sıraladığı ve belleğin udāna vāta ile sādhaka pittayla ilişkilendirildiği gösterildi.

Smṛtinin bozulmasının prajñāparādhanın bir bileşeni olarak zihnin rajas ve tamasla örtülmesine bağlandığı, belleğin ağır bozulmalarının ise ileri fakültelerin konusu olduğu belirtildi. Caraka'nın belleğe iyileşmenin anlatımında da yer verdiği görüldü.

Smṛti bugünkü bellek araştırmalarıyla bazı sezgileri paylaşır, ama onların klasik karşılığı değildir. Klasik liste bir gözlem geleneğinin, bugünkü bulgular ise deneylerin ürünüdür.

Belleğe ilişkin bu anlatım bir tanı aracı değildir. Süregelen ya da artan unutkanlık, kafa karışıklığı, yön bulmada güçlük, bilinç kaybı ya da nöbet bir hekim tarafından gecikmeden değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Smṛti, görülmüş, duyulmuş ya da yaşanmış olanın yeniden akla gelmesidir. Sözcük akademide bir metin kategorisinin adı olarak da geçer; iki kullanım ayrı tutulmalıdır.

Caraka belleğin sekiz nedenini sayar: ipucu, biçimin kavranması, benzerlik, karşıtlık, zihnin bir konuya bağlanması, tekrar, bilginin kazanılması ve yeniden duyma.

Bellekte iki yüz ayırt edilebilir: bilginin tutulması kalpteki sādhaka pittayla, yeniden akla gelmesi göğüsteki udāna vātayla ilişkilendirilir.

Smṛtinin bozulması, zihnin rajas ve tamasla örtülmesiyle hatırlanması gerekenin gerektiği anda akla gelmemesidir. Caraka belleği iyileşmenin de bir koşulu sayar.

Açılıştaki âşık destanı sazın perdesinden, bir yüzün benzerliğinden, bir zıtlıktan ve yılların tekrarından hatırlıyordu; yorgun gecelerde ise en iyi bildiği dörtlükler aklına gelmiyordu. Caraka'nın smṛtisi de böyle anlatılır: çok kaynaktan beslenen ve zihnin durumuna göre açılıp kapanan bir yeti.

Sonraki derse köprü

Manas, buddhi ve smṛti, bilginin alınmasını, kesinleştirilmesini ve saklanmasını anlattı. Ama bu yetilerin hepsinin çalışabilmesi için bir şeyin önceden var olması gerekir: canlı bir bilinç.

Modülün dördüncü dersinin adı Cetanā.

O ders, Caraka'nın bilinci, yani cetanāyı, bedende nasıl konumlandırdığını, bilincin hangi koşullarda ortaya çıktığını ve beden, zihin ve benliğin birlikteliğinin klasik anlatımda canlılığın tanımına nasıl dönüştüğünü soracak.