Buddhi

Açılış sahnesi

Rize'de bir çay alım noktası. Mayıs sabahı yamaçlardan toplanan yaprak çuvalları kantarın başına diziliyor.

Kantarcı her çuvalı teraziye koyuyor, ağırlığı okuyor ve bir kâğıda yazıyor. Yanındaki eksper yaprakları avucuna alıp bakıyor: taze mi, ıslak mı, sapı fazla mı? Bazı çuvallar için birkaç kez tartıp yeniden bakıyor, kararsız kalıyor.

Ama son sözü ne kantarcı söylüyor ne de eksper. Alım noktasının sorumlusu kâğıtlara ve ekspere bakıyor, sonra kararını veriyor: bu çuval birinci sınıf, şu çuvalın bir kısmı ayrılacak. Karar deftere yazılıyor ve üretici parasını o yazıya göre alıyor.

Bir gün sorumlu yorgun ve dalgın. Islak bir çuvalı kuru sanıyor, deftere yanlış yazıyor. Tartı doğru, eksperin gözlemi doğru, ama karar yanlış. Ertesi gün yanlış karar fabrikada fark ediliyor ve bütün parti yeniden ayrılmak zorunda kalıyor.

Çay alım noktası bir zihin değildir. Ama Caraka'nın, manasın tartıp düşündüğü şeyi kesinleştiren yetiyi anlatırken kurduğu sıraya çok benzer: önce tartı, sonra karar, ardından kararla yapılan iş.

Bu derste ne olacak

Manas dersi tartmanın ve varsayımın nerede bittiğini göstermişti: karar orada verilmiyordu. Caraka'nın sırasında kararı veren yeti buddhidir ve bu ders onun işleyişini ele alıyor.

Önce buddhinin kesinleştirme işi ve Caraka'nın algıdan eyleme uzanan sırası açılacak. Ardından buddhinin tek olduğu hâlde neden farklı adlarla anıldığı incelenecek.

Sāṃkhya'nın mahat adını verdiği evrensel ilke ile Caraka'nın bireysel buddhisi arasındaki ilişki kurulacak. Son olarak buddhinin bozulmasının, Caraka'nın hastalığın temel kaynaklarından biri saydığı prajñāparādha ile nasıl bağlandığı gösterilecek.

Usta katmanında bir buddhi cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Örnek kutularındaki kişiler bu ders için uydurulmuştur.

Sıfır noktası

Buddhi Sanskritçede uyanmak, bilmek anlamındaki bir kökten gelir. Kavrayış, anlayış ve ayırt etme yetisi anlamında kullanılır.

Mahat, Sāṃkhya'nın evrim şeması içinde ayırt etme ve kavrama yetisinin evrensel ilkesi olarak tanıtılmıştı. O tanım, mahatın bir kişide işlediğinde çoğu zaman buddhi adıyla anıldığını da belirtiyordu.

Caraka'nın beden anlatımında buddhi bu bireysel düzeyde ele alınır. Burada soru, evrenin nasıl oluştuğu değil, bir kişinin algıladığı şeyi nasıl kesinleştirip ona göre davrandığıdır.

Mekanizma — algıdan eyleme

Caraka algıdan eyleme uzanan yolu kısa bir sırayla anlatır. Önce duyu organı, manasla birlikte, kendi nesnesini kavrar. Ardından manas bu nesneyi tartar: iyi yanıyla mı, kötü yanıyla mı?

Bu tartının ardından o nesne hakkında kesinleştirici bir buddhi doğar. Kişi bu buddhiye dayanarak konuşur ya da eyler.

Bu sıra, açılıştaki alım noktasının işleyişine benzer. Kantarcı ve eksper tartıyor, gözlemliyor ve tereddüt ediyordu; sorumlu ise kesinleştiriyor ve karar deftere yazılıp iş ona göre yapılıyordu.

Mekanizma — tek buddhi, çok ad

Caraka buddhinin farklı duyulara bağlı olarak farklı adlarla anılabildiğini söyler. Göze dayanarak doğan kavrayış gözle ilgili bir buddhi, kulağa dayanarak doğan kavrayış kulakla ilgili bir buddhi adını alır. Yalnızca manastan doğan kavrayış da manasla anılır.

Bu, birden çok buddhi olduğu anlamına gelmez. Buddhi birdir; çok adla anılmasının nedeni, dayandığı duyuların ve nesnelerin çok olmasıdır.

Bu görüş, bir önceki dersteki manasın teklik niteliğiyle uyumludur. Manas bir anda tek bir duyuya yönelir; buddhi de o an hangi duyudan beslenirse o duyunun adıyla anılır.

Mekanizma — buddhi ve beden

Buddhinin bedende bir organı yoktur; yine de bedensel işleyişten kopuk anlatılmaz. Fakültenin ilk modülünde kalpte oturan sādhaka pittaya anlayış, kavrayış ve benlik duygusu aracılığıyla istenen amaçlara ulaşma işinin verildiği görülmüştü.

Bu, buddhinin kesinleştirme işinin bedensel bir taşıyıcısı olarak okunabilir. Klasik anlatımda kesinleştirme bir dönüşümdür: bir olasılık bir yargıya, bir istek bir karara dönüşür; dönüşüm de pittanın alanıdır.

Prāṇa vāta da bu işleyişe katılır. Fakültenin ilk modülünde prāṇanın anlayışı ve zihni ayakta tuttuğu görülmüştü; yönelişi sağlayan hareket olmadan kesinleştirme de başlayamaz.

Mekanizma — buddhinin bozulması

Prajñāparādha, yani bilgece olmayan davranış, Caraka'da hastalığın temel nedenlerinden biridir. Ahaṃkāra dersinde bu kavram ahaṃkāranın ölçüsüz işlemesiyle birlikte anılmıştı. Caraka ise kavramı üç zihinsel yetinin bozulmasına bağlar.

Bu üç yeti dhī, dhṛti ve smṛtidir. Dhī kavrayış ve ayırt etme yetisidir, buddhinin bir adıdır. Dhṛti tutma, dizginleme gücüdür; zihni zararlı olandan geri çeker. Smṛti ise bellektir.

Dhīnin bozulması, kişinin şeyleri olduklarından farklı görmesidir: zararlıyı yararlı, geçiciyi kalıcı sanmak. Açılıştaki sorumlunun ıslak çuvalı kuru sanması, bu bozulmanın gündelik bir resmidir. Dhṛtinin bozulması ise kişinin zararlı olduğunu bildiği bir şeyden kendini alıkoyamamasıdır.

Belleğin bozulması ise smṛtiye ayrılan derste ele alınacak.

Usta katmanı — buddhi sınaması

Popüler kitaplar ve paylaşımlar buddhiyi çoğunlukla "zekâ", "akıl" ya da "sezgi" diye çevirir. Kesinleştirme, kaynak ve bozulma ayrımları, böyle bir çevirinin neyi kaçırdığını görmek için dört sorulu bir sınamaya dönüşür.

Dördüncü soru en duyarlı noktadır. Prajñāparādha bir hastalık nedeni olarak anlatılır; bir kişinin kendisini ya da başkasını yargılaması için kurulmuş bir ölçüt değildir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Kesinleştiren yeti burada Caraka'nın beden anlatımı içinden izlendi. Buddhinin manasın tarttığı şeyi kesinleştirdiği, algıdan eyleme uzanan sıranın üçüncü basamağı olduğu ve tek olduğu hâlde dayandığı duyuya göre farklı adlarla anıldığı gösterildi.

Buddhinin Sāṃkhya'nın mahatıyla ilişkisi, sādhaka pitta ve prāṇa vātayla bedensel bağı ve bozulmasının prajñāparādhayla bağlantısı kuruldu. Dhī, dhṛti ve smṛti üçlüsünden ilk ikisi burada açıldı; üçüncüsü bir sonraki dersin konusu.

Buddhi bugünkü zekâ ölçümleriyle, bugünkü karar verme araştırmalarıyla ya da bağımlılık tanımlarıyla bire bir eşleşmez. Karşılaştırma yapılabilir; eşitleme yapılamaz.

Prajñāparādha kavramı kimsenin kendi ruh hâline koyacağı bir tanı değildir. Karar vermekte süregelen güçlük, kendini sürekli suçlama, dürtüleri denetleyememe ya da bağımlılık konusunda uzman yardımı almak, kavramlarla kendini açıklamaya çalışmaktan daha doğru bir yoldur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Buddhi, manasın tarttığı şeyi kesinleştiren yetidir. Caraka'nın algıdan eyleme sırasında duyu ve manas nesneyi alır, manas onu tartar, buddhi kesinleştirir ve kişi buna göre konuşur ya da eyler.

Buddhi birdir; dayandığı duyuya göre gözle, kulakla ya da manasla anılır. Adların çokluğu kaynakların çokluğundan gelir.

Sāṃkhya'nın mahatı evrensel ilke, Caraka'nın buddhisi bireysel işleyiştir. Bedende sādhaka pitta ve prāṇa vāta buddhinin işleyişini destekler.

Caraka prajñāparādhayı dhī, dhṛti ve smṛtinin bozulmasına bağlar. Kavram bir suçlama değil, bir hastalık nedeninin açıklamasıdır.

Açılıştaki çay alım noktasında tartı doğruydu, eksperin gözlemi doğruydu, ama yorgun bir sorumlunun kararı yanlıştı. Caraka'nın anlatımında da manasın doğru tartısı, buddhi bozulduğunda yanlış bir eyleme dönüşebilir.

Sonraki derse köprü

Bu ders prajñāparādhanın üç bileşeninden ikisini, dhī ve dhṛtiyi açtı. Üçüncüsü, smṛti, hem bu üçlünün bir üyesi hem de kendi başına bir yetidir.

Modülün üçüncü dersinin adı Smṛti.

O ders, Caraka'nın belleğin ortaya çıkmasına yol açan nedenleri nasıl saydığını, belleğin bozulmasının hangi davranışlara yol açtığını ve smṛtinin hem iyileşmenin hem de bozulmanın anlatımında neden önemli bir yer tuttuğunu soracak.