Kleda ve taşıma

Açılış sahnesi

Avanos'ta bir çömlekçi atölyesi. Usta, çarkın başında bir topak kili şekillendiriyor ve elinin yanında içi su dolu küçük bir kap duruyor.

Kil kuruduğunda çatlıyor, parmakların altında dağılıyor. Usta elini suya batırıp kilin yüzünü ıslatıyor; kil yumuşuyor ve yeniden biçim almaya başlıyor.

Ama su fazla gelirse kil kendi ağırlığını taşıyamıyor. Çömleğin çeperi sarkıyor, biçim çöküyor. Usta bu kez bir süngerle fazla suyu alıyor ve çömleği bir süre gölgede bekletiyor.

Atölyede su hep hareket ediyor: kaptan ele, elden kile, kilden süngere, süngerden kovaya. Çömlek suyun kendisi değil, ama su olmadan ne şekil alıyor ne de ayakta kalıyor.

Çırak bir gün ustaya sorduğunda usta, işin sırrının suyu ölçüsünde tutmak olduğunu söylüyor: ne kurutmak ne de boğmak.

Çömlek bir beden değildir. Klasik anlatımda bedenin nemiyle kurulan ilişkiye ise çok benzer: nem hem bir taşıyıcıdır hem de ölçüsü kaçtığında bir yüktür.

Bu derste ne olacak

Bu modülün önceki dersleri yiyeceğin pişmesini, özün ayrılmasını ve dokulara dönüşmesini anlattı. Bütün bu süreçler kuru bir ortamda değil, nemli bir ortamda yürür. Bu ders o nemin, yani kledanın, kendisine bakıyor.

Kleda kavramı tanımlanacak ve bedendeki nemin nereden geldiği, nasıl tutulduğu ve nereden çıktığı tek bir dengede toplanacak. Atık modülünde öğrenilen iki görev, mūtranın nemi taşıması ve svedanın nemi tutması, bu dengenin içinde yeniden yerine oturtulacak.

Ardından besleyici özün ve bedendeki suyun hangi yollarla taşındığı, Caraka'nın su yolu ile rasa yoluna verdiği kök yerler üzerinden açılacak. Klasik anlatım bugünkü su dengesi bilgisiyle yan yana konacak.

Usta katmanında bir kleda cümlesini sınamanın yolu kurulacak. Durumlardaki kişiler bu ders için tasarlanmış kurgusal kişilerdir.

Sıfır noktası

Kleda Sanskritçede nem, ıslaklık, ıslatma demektir. Kavram, akademide daha önce iki ayrı yerde karşımıza çıktı: midede yiyeceği ıslatan kledaka adlı kapha türünde ve atık modülünde mūtra ile svedaya verilen görevlerde.

Ama kledanın kendisi, yani bedendeki nemin ne olduğu ve bedenin onu nasıl yönettiği, henüz bir bütün olarak ele alınmadı. Bu ders o eksiği kapatıyor.

Klasik anlatımda nem bedenin işleyişi için zorunludur. Yiyecek nemle parçalanır, öz nemli bir ortamda taşınır, deri nemle yumuşak kalır. Ama nemin fazlası da bir sorun olarak anlatılır.

Mekanizma — nemin dengesi

Bedenin nemi bir girdi ve çıktı dengesi olarak okunabilir. Girdi tarafında yenen ve içilen her şeyin sıvısı vardır. Āhāra pāka dersinde görüldüğü gibi, Caraka'nın hazırlık zincirinde sıvılar yiyecek yığınını dağıtıyordu; midedeki kledaka da yiyeceği ıslatıyordu.

Tutma tarafında kapha, nemli ve ağır imzasıyla bedenin nemini taşıyan ve koruyan doşa olarak anlatılır. Sveda da, atık modülünde görüldüğü gibi, deride nemi tutma görevi üstlenir.

Çıktı tarafında ise mūtra fazla nemi taşıyıp dışarı atar; sveda da nemin bir kısmını deriden çıkarır. Dışkının bir miktar nem taşıması da bu tarafın bir parçasıdır.

Doşalar bu dengede farklı yönlere çeker. Kapha nemi artırma ve tutma yönünde, vāta kuruluğuyla nemi azaltma yönünde çalışır. Pitta ise sıcaklığıyla nemi tüketebilir, ama kendisi de sıvı bir ilkedir; daha önce tanıtılan sıvı ateş ilkesi, pittanın ısıyı bir sıvının içinde taşıdığını söylüyordu.

Atık modülündeki nem ikiliği, yani mūtranın nemi taşıması ile svedanın nemi tutması, bu dengenin iki ucudur. Biri nemi bedenden uzaklaştırır, öteki deride korur.

Mekanizma — taşıyıcı olarak nem

Kleda yalnızca dengelenmesi gereken bir miktar değildir; aynı zamanda bir taşıyıcıdır. Klasik anlatımda besleyici öz dokulara katı bir yük gibi değil, ıslak bir ortamın içinde yüzerek ulaşır.

Rasa dhātunun kendisi de sıvı bir dokudur. Adı öz ve özsu anlamına gelir ve klasik anlatımda bedenin her yerine akarak ulaşır. Beslenme teorileri dersindeki ses–alev–su benzetmesi de bu noktaya dokunur; benzetmenin üçüncü üyesi olan su, bu taşımanın sıvı doğasını hatırlatır.

Bu ilke, taşımayı yöneten gücü ayrıca açıklamaz. Temel Kavramlar fakültesinin srotas modülünde, kanallardaki hareketin vātaya, özellikle bütün bedene yayılmayı yöneten vyānaya bağlandığı görülmüştü. Nem taşıma ortamını, vyāna taşıyan gücü, kanal da taşımanın yolunu sağlar.

Açılıştaki çömlekçi atölyesinde de kil ancak suyla biçim alıyordu. Ama biçimi veren, suyun kendisi değil, ustanın eliydi.

Mekanizma — su yolu ve rasa yolu

Caraka, kanalları anlatan bölümünde her kanalın kökünü, yani dayandığı yeri ayrı ayrı sayar. Temel Kavramlar fakültesinin srotas modülünde bu kök yer kavramı srotomūla adıyla tanıtılmıştı. Bu dersin konusuna en yakın iki kanalın kökü özellikle dikkat çekicidir.

Suyu taşıyan kanalın, yani udakavaha srotasın kökü olarak Caraka iki yer verir: damak ve kloma. Kloma sözcüğünün bugünkü hangi yapıya karşılık geldiği yorumcular arasında tartışmalıdır; kimileri onu boğaz bölgesindeki bir yapıya, kimileri karın içindeki bir organa bağlar.

Besleyici özü, yani rasayı taşıyan kanalın kökü olarak ise Caraka kalbi ve on dhamanīyi sayar. Rasa kalpten başlayıp bedene dağılır.

Damağın su yolunun kökü olarak sayılması, klasik anlatımda susuzluğun bu bölgede duyulmasıyla birlikte düşünülebilir. Bu bağlantı metnin açık bir gerekçesi değil, yorumcuların okumasıdır.

Mekanizma — kleda ve bugünkü su dengesi

Bugünkü fizyoloji bedenin su dengesini ayrıntılı ölçer. Erişkin bir bedenin ağırlığının yarıdan fazlasının su olduğu bilinir. Böbrekler idrar yoluyla su ve tuz dengesini düzenler, terleme ısı düzenlemesine katılır, susama duygusu da beynin su eksikliğini algılamasıyla ortaya çıkar.

Bu bilgi kleda kavramıyla bazı noktalarda yakınlaşır. İkisi de bedenin bir nem dengesinden söz eder, ikisi de idrarı ve teri bu dengenin çıkış yolları arasında sayar.

Ama ayrıldıkları yer de açıktır. Rachana Śarīra fakültesinin üriner sistem dersinde, klasik derlemelerin idrarın oluşumunu böbreklere değil sindirim yoluna bağladığı görülmüştü. Kleda, bugünkü bilginin ölçtüğü toplam vücut suyu değil, bir nitelik ve bir taşıyıcılık kavramıdır.

Usta katmanı — kleda sınaması

Kleda, gündelik Ayurveda yazısında çoğu zaman "fazla nem", "ödem" ya da "şişkinlik" sözcükleriyle birlikte geçer. Kleda üzerine yazılmış bir paragrafı ayıklamak için bu dersten çıkan dört soru bir araca dönüşür.

İlk soru en sık atlanan sorudur. Kledayı tek bir sıvıya, örneğin idrara ya da tere indiren bir cümle, kavramın bütünlüğünü kaybettirir.

Kapanış katmanı — nemin iki yüzü

Bu ders kledayı, bedendeki nemin klasik adını, bir bütün olarak ele aldı. Nemin girdi, tutma ve çıktı yolları bir dengede toplandı; atık modülündeki nem ikiliği bu dengenin iki ucu olarak yeniden yerine oturtuldu.

Kledanın besleyici özü taşıyan sıvı ortam olduğu, ama taşıma gücünün vyānaya, yolun da kanallara ait olduğu gösterildi. Caraka'nın su yoluna damağı ve klomayı, rasa yoluna kalbi ve on dhamanīyi kök olarak verdiği görüldü.

Kleda bugünkü toplam vücut suyu ile eşleşmez; bir ölçüm değil, bir nitelik ve taşıyıcılık kavramıdır. Kledanın fazlasının hangi bozukluklara yol açtığı ise akademinin hastalık bilimini işleyen fakültelerinde ele alınacak.

Bu kavram kişinin kendi bedenindeki bir değişikliği yorumlamak için kullanılmaz. Bacaklarda ya da yüzde şişlik, sürekli susama, idrar miktarında belirgin değişiklik ya da aşırı terleme bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kleda, klasik anlatımda bedendeki nemin, ıslaklığın ve sıvı hâlin ortak adıdır. Ölçüsünde olduğunda bir taşıyıcı, ölçüsünü aştığında bir yüktür.

Bedenin nemi bir denge içinde anlatılır: yiyecek ve içecekle gelir, kapha ve sveda tarafından tutulur, mūtra, sveda ve dışkıyla atılır. Kapha nemi artırır, vāta kurutur, pitta hem sıcak hem sıvı bir ilke olarak iki yöne de çeker.

Kleda besleyici özün taşındığı sıvı ortamdır. Taşıyan güç vyānaya, yol kanallara aittir.

Caraka su yolunun köklerini damak ve kloma, rasa yolunun köklerini kalp ve on dhamanī olarak verir. Klomanın kimliği tartışmalıdır.

Açılıştaki çömlekçi kili ne kurutuyor ne de boğuyordu; suyu ölçüsünde tutarak biçim veriyordu. Klasik anlatımda beden de nemini böyle bir ölçüyle taşır.

Sonraki derse köprü

Bu modül altı ders boyunca klasik metabolizmanın parçalarını kurdu: yiyeceğin pişmesi, evreleri, son sonucu, dokulara dönüşmesi, beslenmenin modelleri ve bütün bunların içinde yürüdüğü nem.

Modülün yedinci ve son dersinin adı Klasik metabolizma ile modern metabolizmanın farkı.

O ders, modül boyunca kurulan klasik resmi bugünkü metabolizma bilgisiyle yan yana koyacak; iki anlatımın hangi noktalarda yakınlaştığını, hangi noktalarda birbirine çevrilemeyecek biçimde ayrıldığını ve iki dili karıştırmanın hangi yanlışlara yol açtığını soracak.