Pitta alt türleri

Açılış sahnesi

Eski bir çarşının dibinde bir boyahane. Avlunun ortasında büyük bir kazan kaynıyor ve altındaki ateş gün boyu hiç sönmüyor.

Kazanın sıcak suyu borularla atölyenin öteki köşelerine taşınıyor. Bir köşede ham yün bu suyla kızıla boyanıyor. Başka bir köşede usta, siparişe bakıp hangi desenin dokunacağına karar veriyor.

Pencerenin önünde bir kalfa boyanmış ipliği gün ışığına tutup rengini inceliyor. Kapının yanında ise bitmiş kumaş sıcak bir silindirden geçirilip parlatılıyor.

Beş köşenin her birinde başka bir iş yapılıyor. Ama her birinde bir şey başka bir şeye dönüşüyor ve hepsi, avlunun ortasındaki o tek ateşten beslenen sıcaklıkla çalışıyor.

Boyahane bir beden değildir, yalnızca bir soruyu görünür kılar: beş ayrı dönüşümün arkasında tek bir ateş varsa, o ateş hangi köşede yanar ve ötekilere nasıl ulaşır?

Bu derste ne olacak

Temel Kavramlar fakültesinde pittanın beş türü, gördükleri işin adıyla tanıtılmıştı. Bu ders o adların arkasındaki işleyişi açıyor.

Önce klasik metinlerin pitta ile ateş arasında kurduğu bağ ele alınacak. Suśruta'nın bu bağı nasıl sorduğu ve Vāgbhaṭa'nın pācaka için kullandığı dikkat çekici ifade incelenecek.

Ardından sindirim bölgesindeki pācakanın öteki türleri nasıl desteklediği, rañjakanın yerinde derlemelerin neden ayrıldığı ve kalpteki sādhakaya verilen zihinsel işler açılacak.

Gözdeki ālocaka ile derideki bhrājaka, beş türün ortak bir paydada buluşup buluşmadığı sorusuyla birlikte işlenecek. Usta katmanında bir pitta cümlesini okumanın yolu kurulacak. Durum kutularındaki öğrenciler, yazarlar ve eğitmenler anlatımı somutlaştırmak için uydurulmuştur.

Sıfır noktası

Pitta, klasik anlatımda bedende bir şeyi bir hâlden ötekine geçiren ilkedir. Yiyecek besine, besin kana, ışık görüntüye dönüşür; bu geçişlerin hepsi pittanın alanındadır.

Önceki derste vātanın türleri hareketin yönüyle ayrılıyordu. Pittanın türleri ise dönüştürdükleri şeyle ayrılır. Hangi köşede ne dönüştürüldüğü bilinince türün yeri ve adı da anlaşılır hâle gelir.

Suśruta, pittanın türlerini sayarken her birinin adına "ateş" sözcüğünü ekler: sindiren ateş, renk veren ateş, başaran ateş, gören ateş ve parlatan ateş. Bu adlandırma, türlerin hepsinin bir tür ateş olarak düşünüldüğünü gösterir.

Mekanizma — pitta ile ateş

Suśruta, pitta bölümünde açık bir soru sorar: bedende pittadan ayrı bir ateş var mıdır? Cevabı, pittadan başka bir ateşin bulunmadığıdır; pitta ateşin nitelikleriyle yakıp pişirdiği için ona ateş gibi davranılır ve "iç ateş" denir.

Vāgbhaṭa bu bağı pācaka üzerinden kurar. Aṣṭāṅga Hṛdaya'ya göre pācaka beş unsurdan oluşsa da ateş unsurunun ağır basması nedeniyle sıvılığını bırakmıştır ve pişirme işi yüzünden "ateş" diye anılır.

Bu ifade dikkat çekicidir. Temel Kavramlar fakültesinde pittanın ateş ile suyun birlikte ağır bastığı bir ilke olduğu, suyun ateşi söndürmeyip taşıdığı anlatılmıştı. Vāgbhaṭa, sindirim bölgesindeki pitta türünün bu sululuğu geride bıraktığını, ateşe en çok yaklaşan tür olduğunu söyler.

Mekanizma — pācaka ve rañjaka: sindirim bölgesinden kana

Pācaka mide ile bağırsakların arasındaki bölgede oturur. İşi yiyeceği pişirmek, özünü atıktan ayırmaktır; bir önceki dersteki samāna bu işte ona hareketiyle eşlik eder.

Vāgbhaṭa pācakaya bir iş daha verir: kendi yerinde kalarak öteki pitta türlerini ve bedenin öteki ateşlerini desteklemek. Temel Kavramlar fakültesinde bu tür, ötekileri taşıyan merkez alt tür olarak tanıtılmıştı.

Destek düşüncesi, açılıştaki kazanın borularına benzer. Pācaka sindirim bölgesinden ayrılmaz; ama onun iyi çalışması, öteki türlerin de iyi çalışmasının ön koşulu olarak anlatılır.

Rañjaka "renk veren" demektir. İşi, sindirimden çıkan besin sıvısını kırmızıya boyayarak kana dönüştürmektir; bu, akademinin doku modülünde rasa dhātudan rakta dhātuya geçiş olarak anlatılan adımın pitta tarafındaki karşılığıdır.

Rañjakanın yeri konusunda iki derleme ayrılır. Aṣṭāṅga Hṛdaya onu mide bölgesine yerleştirir; Suśruta ise karaciğer ile dalağa.

Mekanizma — sādhaka: kalpteki başaran ateş

Sādhaka kalpte oturur ve adı "başaran" anlamındadır. Aṣṭāṅga Hṛdaya ona üç zihinsel yeti ile bir amaç verir: anlayış, kavrayıp akılda tutma ve benlik duygusu aracılığıyla kişinin istediği amaçlara ulaşmasını sağlamak.

Bu, pittanın beş türü arasında en dikkat çekici olanıdır. Burada dönüştürülen şey bir madde değil, bir niyettir: bir istek, kavrayış ve kararlılıkla bir sonuca çevrilir.

Klasik anlatımda kalp, zihinsel yaşamın da merkezi sayılır. Bu yüzden zihinsel bir yetinin kalpte oturan bir türe verilmesi, o geleneğin kendi içinde tutarlıdır.

Bir önceki fakültenin sinir sistemi dersi, bugünkü bilginin düşünmeyi ve karar vermeyi beyne bağladığını göstermişti. İki anlatım burada açıkça ayrılır ve bu ayrılık bir çeviriyle kapatılamaz.

Mekanizma — ālocaka ve bhrājaka: göz ile deri

Ālocaka gözde oturur ve adı "gören" demektir. İşi, görülebilir biçimi kavramaktır: gözün aldığı ışık, bu türün işiyle bir görüntüye dönüşür.

Bir önceki fakültenin son dersi, bugünkü bilgide ışığın gözdeki alıcılarda sinir iletisine çevrildiğini ve görüntünün beyinde yorumlandığını göstermişti. Ālocaka bu zincirin herhangi bir halkasıyla birebir eşleşmez; klasik anlatım görmeyi bir dönüşüm olarak adlandırır, zincirin halkalarını ayrı ayrı saymaz.

Bhrājaka deride oturur ve adı "parlatan" demektir. Derinin rengini ve parlaklığını korur.

Suśruta bhrājakaya ikinci bir iş verir: deriye sürülen yağları, dökülen suları, içine girilen banyoları ve sürülen macunları sindirmek. Bu anlatımda deri de bir tür sindirim yüzeyidir; dışarıdan gelen madde, derideki ateşle içeri alınır.

Bu iş, akademinin ileri fakültelerinde işlenecek yağ masajı ve dış uygulamaların klasik gerekçesinin bir parçasıdır. Uygulamaların kendisi burada ele alınmaz.

Usta katmanı — dönüşüm sınaması

Bu dersin ayrımları, pittanın bir türünden söz eden bir cümleyi okurken kullanılacak bir araca dönüştürülebilir.

İlk nokta, pittanın her türünde bir dönüşüm arandığını hatırlatır. Dönüşüm söylenmiyorsa, cümle türü yalnızca bir ad olarak kullanıyor olabilir.

Son nokta, klasik kavramların bugün en sık karşılaşıldığı bağlamı gözetir: bir tanıtım metni. Klasik bir türün varlığı, bir ürünün etkisi için kanıt değildir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders pitta ile ateş arasındaki klasik bağı, pācakanın sıvılığını bırakan ateş olarak anlatılmasını ve öteki türleri desteklemesini, rañjakanın iki derlemede ayrılan yerini, sādhakanın zihinsel işlerini, ālocaka ile bhrājakanın dönüşümlerini ve beş türün dönüştürme işinde buluşmasını ele aldı.

Buraya kadar anlatılan, klasik derlemelerin bedeni nasıl düşündüğüdür. Bir önceki fakültede işlenen bugünkü sindirim, dolaşım, sinir ve duyu bilgisiyle yan yana konabilir; ama pācaka mide asidi, rañjaka karaciğer, sādhaka beyin kimyası, ālocaka gözün ağ tabakası değildir.

Rañjaka, ālocaka ya da bhrājaka gibi adlar bir öz değerlendirme sözlüğü olarak değil, Suśruta'yı ve Vāgbhaṭa'yı anlamak için öğrenilir. Süren mide yanması, derinin ya da gözlerin sararması, görmede değişiklik ya da uzun süren isteksizlik bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Suśruta, bedende pittadan ayrı bir ateş bulunmadığını söyler ve pittanın beş türünü ateş adıyla sayar. Vāgbhaṭa ise pācakayı, ateş niteliği ağır bastığı için sıvılığını bırakmış tür olarak anlatır.

Pācaka sindirim bölgesinde yiyeceği pişirir ve öteki türleri destekler. Rañjaka besin sıvısını kana dönüştürür; yeri iki derlemede farklıdır ve kaynağıyla birlikte anılmalıdır.

Sādhaka kalpte oturur; anlayış, kavrayış ve benlik duygusuyla bir isteği sonuca dönüştürür. Ālocaka ışığı görüntüye, bhrājaka deriye sürülen maddeyi bedenin içine dönüştürür.

Beş tür yerleri ve nesneleriyle ayrılır, dönüştürme işinde buluşur. Hiçbiri bugünkü tek bir salgının ya da organın karşılığı değildir.

Açılıştaki boyahanede beş köşede beş ayrı dönüşüm yapılıyor, hepsi avlunun ortasındaki tek ateşten beslenen sıcaklıkla yürüyordu. Pitta da böyledir: sindirim bölgesindeki ateş, bedenin öteki köşelerindeki dönüşümlerin kaynağı olarak anlatılır.

Sonraki derse köprü

Pittanın türleri bir şeyi başka bir şeye dönüştürüyordu. Kaphanın türleri ise, alt doşa sınıfları dersinde adlarıyla tanıtıldığı biçimde, tutan, nemlendiren, algılatan, doyuran ve bağlayan işler görür.

Modülün üçüncü dersinin adı Kapha alt türleri.

O ders, göğüsteki avalambakanın öteki kapha türlerini nasıl desteklediğini, midedeki kledakanın yiyeceği nemlendirmesinin pācakanın pişirme işiyle nasıl yan yana anlatıldığını ve eklemlerdeki śleṣakanın bağlama işini ayrıntılı biçimde soracak.