Dolaşım sistemi

Açılış sahnesi

Bir kıyı kentinin tramvay ağı. Kentin ortasında büyük bir aktarma durağı var ve bütün tramvaylar oradan kalkıp oraya dönüyor.

Bir hat kısa: duraktan çıkıp liman kenarındaki tesislere gidiyor, orada yolcular hava alıyor, sonra doğrudan durağa geri dönüyor.

Öteki hat uzun: duraktan çıkıp kentin bütün mahallelerini dolaşıyor, her mahallede yolcu bırakıp yolcu alıyor ve sonunda yine aynı durağa dönüyor.

Bir yolcu, uzun hattan inip kısa hatta biniyor. Durak görevlisi ona açıklıyor: iki hat aynı durağı paylaşır, ama asla birbirine karışmaz. Biri kısa bir tur atar, öteki kenti dolaşır; ikisi de her seferinde durağa geri döner.

Tramvay ağı bir beden değildir. Ama kanın bedende izlediği yol buna benzer: bir merkez, iki ayrı döngü ve hiç kesilmeyen bir dönüş.

Bu derste ne olacak

İlk olarak kalbin yapısı ele alınacak: dört odacıklı bir pompa ve bu odacıkların iki ayrı yarıya bölünmesi.

İkinci olarak kanın izlediği iki döngü gösterilecek: kalpten akciğerlere uzanan kısa döngü ile kalpten bütün bedene uzanan uzun döngü.

Üçüncü olarak damarların üç türü ve aralarındaki fark ele alınacak. Bu farkın sanıldığı gibi kanın rengine değil, akışın yönüne dayandığı gösterilecek.

Dördüncü olarak kanın bir döngü içinde dolaştığı düşüncesinin nasıl kurulduğuna ve klasik anlatıdaki kanal kavramlarıyla neden kolayca eşlenemeyeceğine bakılacak.

Usta katmanı, kalp ve damar üzerine yazılmış bir paragrafı dört noktada denetleyecek.

Durum kutularında anlatılanlar hayalî örneklerdir.

Sıfır noktası

Haber taşıyan ağ bir önceki derste kuruldu. Hücrelerin yaşayabilmesi için ise haberden fazlası, sürekli bir oksijen ve besin akışı gerekir.

Bu akışı sağlayan sistem, kalp ile damarlardan oluşur. Kan bu sistemin içinde hiç durmadan dolaşır, hücrelere oksijen ve besin götürür, onlardan atıkları alır.

Bu ders dolaşım sistemini bugünkü anatominin gözüyle anlatıyor. Klasik anlatıda da bir akış düşüncesi vardır, ama o düşünce başka kavramlarla kurulmuştur; ikisinin ilişkisi dersin sonunda ele alınacak.

Mekanizma — dört odacıklı pompa

Kalp, göğüs kafesinin içinde, iki akciğerin arasında duran kaslı bir organdır. Duvarı önceki derslerde görülen kalp kasından oluşur ve ömür boyu durmadan kasılır.

Kalbin içi dört odacığa ayrılır. Üstteki iki odacık kanı toplar, alttaki iki odacık kanı pompalar. Sağ ve sol yarılar arasında bir duvar vardır; sağ yarının kanı ile sol yarının kanı birbirine karışmaz.

Odacıklar arasında ve kalpten çıkan büyük damarların ağzında kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar kanın yalnızca bir yönde akmasını sağlar.

Dinlenme hâlinde kalp her dakika birkaç litre kanı pompalar; bu miktar egzersiz sırasında birkaç katına çıkabilir. Açılıştaki aktarma durağı gibi, kalp de bütün tramvayların kalkış ve dönüş noktasıdır.

Mekanizma — iki döngü

Kan bedende iki ayrı döngüde dolaşır. Birincisi kısa döngüdür: kalbin sağ yarısı, bedenden dönen oksijeni azalmış kanı akciğerlere gönderir. Akciğerlerde kan oksijen alır ve karbondioksit bırakır, sonra kalbin sol yarısına döner.

İkincisi uzun döngüdür: kalbin sol yarısı, oksijence zengin kanı büyük bir atardamar aracılığıyla bütün bedene gönderir. Kan dokulara oksijen ve besin bırakır, atıkları alır ve toplardamarlarla kalbin sağ yarısına geri döner.

Açılıştaki tramvay ağında da iki hat vardı: kısa bir tur atıp dönen liman hattı ve kenti dolaşan uzun hat. Kan da her dönüşünde iki hattan sırayla geçer.

Mekanizma — üç tür damar

Kan üç tür damarın içinde dolaşır. Atardamarlar kanı kalpten uzağa taşır; duvarları kalın ve esnektir, çünkü kalbin pompaladığı güçlü basınca dayanmak zorundadır.

Toplardamarlar kanı kalbe geri getirir. Duvarları daha incedir ve özellikle bacaklarda kanın geri akmasını önleyen kapakçıklar taşırlar. Kılcal damarlar ise atardamarlar ile toplardamarlar arasında uzanan, çok ince duvarlı en küçük damarlardır.

Yaygın bir yanılgıya göre atardamarlar temiz, toplardamarlar kirli kan taşır. Oysa ayrımın ölçütü kanın oksijen miktarı değil, akışın yönüdür. Akciğerlere giden atardamar oksijeni azalmış kan taşır; akciğerlerden kalbe dönen toplardamarlar ise oksijence zengin kan taşır.

Kılcal damarlar dolaşımın asıl buluşma yeridir. Duvarları o kadar incedir ki oksijen, besinler ve atıklar bu duvarlardan geçerek kan ile dokular arasında yer değiştirir.

Bu değişim sırasında dokulara sızan sıvının bir kısmı, lenf damarları denen ayrı bir ağla toplanıp dolaşıma geri döner. Bu ağ, bağışıklık sisteminin de önemli bir parçasıdır.

Mekanizma — döngü düşüncesi ve klasik kanallar

Kanın bedende kapalı bir döngü içinde dolaştığı düşüncesi, bugün kendiliğinden anlaşılır görünse de, tarih içinde adım adım kurulmuştur.

On üçüncü yüzyılda Şamlı hekim İbnü'n-Nefis, kanın kalbin sağ yarısından sol yarısına akciğerler üzerinden geçtiğini yazdı. On yedinci yüzyılda İngiliz hekim William Harvey, deney ve ölçümlerle kanın kalp tarafından pompalanıp bütün bedende bir döngü içinde dolaştığını gösterdi.

Klasik Ayurveda derlemeleri de bedende bir akış düşüncesi taşır. Caraka kalbi bazı büyük kanalların kökü olarak anar; rasa dhātunun bütün bedene yayılarak dokuları beslediği anlatılır. Sirā ve dhamanī dersleri ise taşıyan kanalların nasıl sayıldığını göstermişti.

Ama bu klasik anlatım, bugünkü kapalı döngü kavramıyla birebir aynı değildir. Klasik metinler iki ayrı döngüyü, kalbin bir pompa olarak çalıştığını ve atardamar ile toplardamar ayrımını bugünkü biçimde tarif etmez. Bu yüzden "Ayurveda kan dolaşımını keşfetmişti" demek, bir akış sezgisini deneyle kurulmuş bir modele dönüştürmek olur.

Usta katmanı — dolaşım sınaması

Dolaşımdan söz eden bir metne bakarken dört noktayı sırayla kontrol etmek yeterlidir.

İlk soru iki döngüyü birbirinden ayırır. İkinci soru yön ilkesini korur ve "temiz kan–kirli kan" yanılgısını yakalar.

Üçüncü soru kılcal değişimi hatırlatır. Dördüncü soru klasik akış sezgisi ile bugünkü dolaşım modeli arasındaki sınırı korur.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders kalbin dört odacıklı yapısını, kanın izlediği büyük ve küçük dolaşımı, üç tür damarı ve yön ilkesini, kılcal değişimi ve kapalı döngü düşüncesinin tarihini ele aldı; klasik akış anlatımının bu modelden nerede ayrıldığını gösterdi.

Kanın oksijen aldığı organları içeren solunum sistemi bir sonraki derste açılacak. Kalp ve damar hastalıklarını tanımak ve tedavi etmek hekimlerin işidir; bu ders yalnızca yapının haritasını çizdi.

Göğüste baskı ya da ağrı, sola, çeneye ya da sırta yayılan bir sızı, soğuk terleme ya da ani nefes darlığı bir kalp krizinin belirtisi olabilir. Bu durumda beklenmez; hemen 112 aranır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kalp, sağ ve sol yarıları birbirinden ayrılmış dört odacıklı bir pompadır. Kapakçıklar kanın yalnızca bir yönde akmasını sağlar.

Kan iki döngüde dolaşır: kalbin sağ yarısından akciğerlere giden küçük dolaşım ve sol yarısından bütün bedene giden büyük dolaşım. Her turda kalbe iki kez uğrar.

Atardamarlar kanı kalpten uzağa, toplardamarlar kalbe doğru taşır; ayrım kanın rengine değil, yönüne dayanır. Asıl alışveriş kılcal damarlarda gerçekleşir.

Kanın kapalı bir döngüde dolaştığı düşüncesi deney ve ölçümle kurulmuştur. Klasik metinler bir akış sezgisi taşır, ama bu modeli bugünkü biçimiyle tarif etmez.

Açılıştaki kentte iki tramvay hattı aynı durağı paylaşıyor ama asla birbirine karışmıyordu. Kanın bedendeki yolu da böyledir: bir merkez, iki hat ve hiç kesilmeyen bir dönüş.

Sonraki derse köprü

Küçük dolaşım kanı akciğerlere götürüp oksijen almasını sağlıyordu. Ama akciğerlerin bu alışverişi nasıl yaptığı henüz açılmadı.

Modülün altıncı dersinin adı Solunum sistemi.

O ders, havanın burundan akciğerlerin en küçük keseciklerine nasıl ulaştığını, soluk alıp vermenin hangi kaslarla gerçekleştiğini ve bugünkü solunum anlayışının klasik anlatıdaki soluk kavramlarıyla nasıl karşılaştırılabileceğini soracak.