İskelet sistemi

Açılış sahnesi

Karadeniz kıyısında eski bir ahşap tekne tersanesi. Kızakta yarım kalmış bir teknenin yalnızca iskeleti var: ortada, baştan kıça uzanan kalın bir kiriş ve ona iki yandan bağlanmış, kavisli, kaburgaya benzeyen ahşap parçalar.

Usta tekne yapımcısı bir çırağa açıklıyor. Ortadaki kalın kirişin adı omurga. Teknenin bütün yükü ona biner; öteki bütün parçalar ona bağlanır. Yanlardaki kavisli parçalar ise teknenin karnını çevreler ve içindekileri korur.

Çırak gülümsüyor: omurga, kaburga. Bunlar insan bedeninin de sözcükleri.

Usta başını sallıyor. Tekne yapımcılarının bu sözcükleri bedenden mi aldığını, yoksa bedenin mi onlardan ödünç aldığını bilmiyor. Ama bildiği bir şey var: bir iskelet yalnızca taşımaz, korur ve hareketi mümkün kılar.

Tekne bir beden değildir. Ama bu dersin iskelete bakışını önceden gösterir: bir orta eksen, ona bağlanan parçalar ve her birinin gördüğü iş.

Bu derste ne olacak

İlk olarak bugünkü anatominin iskeleti nasıl ikiye ayırdığı gösterilecek: bedenin orta eksenini oluşturan kemikler ve kolları ile bacakları oluşturan kemikler.

İkinci olarak iskeletin gördüğü işler ele alınacak. Bu işler, desteklemenin ve korumanın çok ötesine uzanır.

Üçüncü olarak kemiklerin biçimlerine göre nasıl gruplandığına ve bu gruplamanın fakültenin ilk modülünde görülen klasik kemik türleriyle nasıl karşılaştırılabileceğine bakılacak.

Dördüncü olarak bugünkü kemik sayısının klasik derlemelerin sayımlarından neden farklı olduğu açıklanacak.

Usta katmanında, iskelet üzerine okunan bir ifadeyi tartmanın dört adımı verilecek.

Durumlarda anlatılan öğrenciler, eğitmenler ve okurlar bu ders için yaratılmış kişilerdir.

Sıfır noktası

Önceki derste kemik, dört temel dokudan bağ dokusunun en katı üyesi olarak tanındı. Bu ders o dokunun bir sistem düzeyinde nasıl örgütlendiğini ele alıyor.

İskelet sistemi, kemiklerin yanı sıra kıkırdakları, kemikleri birbirine bağlayan bağları ve eklemleri de kapsar. Bu ders esas olarak kemiklere odaklanıyor.

Fakültenin ilk modülünde klasik derlemelerin kemik sayımları ve kemik türleri ayrıca işlenmişti. Bu ders aynı konuya bugünkü anatominin gözüyle bakıyor ve iki bakışın nerede ayrıldığını gösteriyor.

Mekanizma — eksen ve uzuvlar

Bugünkü anatomi iskeleti iki ana bölüme ayırır. Birincisi bedenin orta eksenini oluşturan kemiklerdir: kafatası, omurga ve göğüs kafesi.

Bu eksen bedenin ağırlığını taşır ve en duyarlı organları korur. Kafatası beyni, omurga omuriliği, göğüs kafesi kalbi ve akciğerleri çevreler.

İkinci bölüm kolları, bacakları ve onları eksene bağlayan kemik kuşaklarını kapsar. Omuz kuşağı kolları, leğen kuşağı bacakları eksen iskeletine bağlar.

Açılıştaki teknede omurga ve kaburgalar bir eksen oluşturuyordu. Bedende de eksen iskeleti taşır ve korur; uzuv iskeleti ise bu eksenden dışa uzanarak hareketi mümkün kılar.

Bu ikili ayrım, fakültenin ilk modülünde görülen klasik bölümlemeyle de karşılaştırılabilir. Klasik anlatım bedeni gövde, baş ve dört uzuv olarak bölümler; bugünkü anatominin eksen ve uzuv ayrımı bu bölümlemeye kabaca yakındır, ama kemikleri farklı ölçütlerle gruplar.

Mekanizma — iskeletin işleri

İskelet bedeni ayakta tutar ve biçim verir. Bu en görünür işidir, ama tek işi değildir.

İskelet korur: kafatası, göğüs kafesi ve omurga en duyarlı organları çevreler. İskelet hareketi mümkün kılar: kaslar kemiklere tutunur ve eklemler üzerinden onları hareket ettirir.

İskelet ayrıca bir depodur. Kemikler, kalsiyum ve fosfor gibi mineralleri depolar ve gerektiğinde kana bırakır. Bazı kemiklerin içindeki kırmızı kemik iliği ise kan hücrelerini üretir.

Mekanizma — kemik biçimleri ve klasik türler

Bugünkü anatomi kemikleri biçimlerine göre de gruplar. Uzun kemikler, kol ve bacaklardaki gibi, boyları enlerinden fazla olan kemiklerdir. Kısa kemikler el ve ayak bileklerinde bulunur.

Yassı kemikler, kafatasının tavanı ve göğüs kemiği gibi ince ve geniş yüzeyli kemiklerdir. Düzensiz kemikler, omurlar gibi, bu gruplara girmeyen karmaşık biçimlere sahiptir. Diz kapağı gibi bazı küçük kemikler ise bir kirişin içinde gelişir.

Fakültenin ilk modülünde Suśruta'nın da kemikleri beş türe ayırdığı görülmüştü: yassı kemikler, dişler, kıkırdaklar, halka biçimli ya da kavisli kemikler ve boru biçimli kemikler.

İki gruplama arasında dikkat çekici benzerlikler vardır. Suśruta'nın yassı ve boru biçimli kemikleri, bugünkü yassı ve uzun kemiklere yakındır. Ama iki önemli fark da vardır: Suśruta dişleri ve kıkırdakları da kemik türleri arasında sayar.

Mekanizma — sayım ölçütü farkı

Bugünkü anatomi yetişkin bir insanda genellikle iki yüz altı kemik sayar. Suśruta üç yüz, Caraka üç yüz altmış kemik sayar.

Bu fark, kemik sayısının yüzyıllar içinde değiştiği anlamına gelmez. Farkın büyük bölümü, neyin kemik sayıldığına ve kemiklerin hangi yaşta sayıldığına dair ölçütlerden doğar.

Birinci neden, klasik sayımların dişleri, kıkırdakları ve Caraka'da tırnakları da kemik olarak saymasıdır. Bugünkü anatomi dişleri ayrı yapılar olarak ele alır, kıkırdağı ayrı bir doku sayar ve tırnakları kemik saymaz.

İkinci neden kemiklerin yaşla birlikte kaynaşmasıdır. Yeni doğmuş bir bebeğin iskeletinde yetişkindekinden çok daha fazla ayrı kemik parçası bulunur. Büyüme sırasında bu parçaların bir kısmı birleşerek tek kemiklere dönüşür; örneğin kuyruk sokumunun üstündeki kemik, birkaç omurun kaynaşmasıyla oluşur.

Usta katmanı — iskelet sınaması

Bu dersin son aracı, iskelet üzerine bir cümle okuyan birinin sorabileceği dört soruyu bir araya getirir.

İlk iki soru ifadeyi iskeletin haritasına ve işlerine yerleştirir. Üçüncü soru sayım ölçütü farkını devreye sokar.

Dördüncü soru, önceki derste kurulan doku–dhātu ayrımının iskelet düzeyindeki uygulamasıdır.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders iskeletin eksen ve uzuv bölümlerini, iskeletin destekleme, koruma, hareket, depolama ve kan hücresi üretme işlerini, kemiklerin biçime göre gruplanmasını ve bugünkü kemik sayısının klasik sayımlardan neden farklı olduğunu ele aldı.

İskelete tutunarak hareketi sağlayan kaslar bir sonraki dersin konusu. Kemik ve eklem hastalıklarının nasıl tanındığı ise bir anatomi dersinin sınırları dışında kalır.

Bir düşme ya da darbeden sonra süren ağrı, şişlik, şekil bozukluğu ya da bir uzvu kullanamama, bir kırığın belirtisi olabilir. Böyle bir durumda yaralı bölge kıpırdatılmadan bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bugünkü anatomi iskeleti ikiye ayırır: kafatası, omurga ve göğüs kafesinden oluşan eksen iskeleti ile kollar, bacaklar ve kuşaklardan oluşan uzuv iskeleti.

İskelet destekler, korur, hareketi mümkün kılar, mineralleri depolar ve kemik iliğinde kan hücreleri üretir. Canlı ve sürekli çalışan bir sistemdir.

Kemikler biçimlerine göre uzun, kısa, yassı ve düzensiz kemikler olarak gruplanır. Suśruta'nın beş türü bu gruplamayla kısmen örtüşür, ama dişleri ve kıkırdakları da kemik sayar.

Bugünkü anatomi yetişkinde iki yüz altı kemik sayar; Suśruta üç yüz, Caraka üç yüz altmış sayar. Bu fark bir hata değil, neyin kemik sayıldığına ve kemiklerin hangi yaşta sayıldığına dair bir ölçüt farkıdır.

Açılıştaki teknede omurga taşıyor, kaburgalar koruyordu. Beden iskeleti de böyle çalışır, ama bir teknenin aksine canlıdır, büyür, kaynaşır ve kendini yeniler.

Sonraki derse köprü

Bu ders iskeletin hareketi mümkün kıldığını söyledi, ama bu hareketi kemiklerin kendisi yapmaz. Kemikleri hareket ettiren başka bir sistem vardır.

Modülün üçüncü dersinin adı Kas sistemi.

O ders, kasların kemiklere nasıl tutunduğunu, bedende hangi kas türlerinin bulunduğunu ve bugünkü kas anlayışının fakültenin ilk modülünde görülen klasik peśī sayımıyla nasıl karşılaştırılabileceğini soracak.