Marma sınıflandırmaları

Açılış sahnesi

Eski bir kütüphanenin okuma salonunda üç ayrı katalog dolabı duruyor. Birinde fişler yazarın adına göre, ötekinde konuya göre, üçüncüsünde kitabın bulunduğu rafa göre dizilmiş.

Bir okur aradığı kitabı yazar dolabında buluyor. Aynı kitabın fişi konu dolabında da var, raf dolabında da. Üç fiş aynı kitabı gösteriyor, ama her biri ona başka bir sorunun yanıtı olarak ulaşıyor: kim yazdı, ne anlatıyor, nerede duruyor?

Kütüphaneci okura bir şey daha söylüyor. Dolapların hiçbiri ötekinden daha doğru değil; hangisini açacağınız, ne aradığınıza bağlı.

Bu dolaplar bir beden hakkında değil. Ama Suśruta'nın yüz yedi marmayı düzenleme biçimi tam böyledir: aynı marma birkaç ayrı listede, birkaç ayrı sorunun yanıtı olarak yer alır.

Bu ders o listeleri sırayla açıyor ve bir marmanın aynı anda birkaç listede nasıl durduğunu gösteriyor.

Bu derste ne olacak

İlk bölüm Suśruta'nın marmaları yaralanmanın sonucuna göre beş gruba ayırmasını ele alacak. Bu sınıflama, marma bilgisinin bir korunma bilgisi olarak doğduğunu en açık biçimde gösterir.

İkinci bölüm marmaları ağır basan yapıya göre ayıran beşli sınıflamayı tanıtacak. Bu sınıflamanın ayrıntılı gerekçesi modülün dördüncü dersine kalıyor.

Üçüncü bölüm marmaların bedenin dört bölgesine dağılımını gösterecek. Her bölgedeki marmaların adları bir sonraki dersin konusu.

Dördüncü bölüm büyüklüğe göre yapılan ayrımı kısaca anacak ve ardından bütün bu sınıflamaların aynı marmada nasıl kesiştiğini gösterecek.

Usta katmanında, bir marma hakkındaki bir cümlenin hangi sınıflamaya dayandığını ayırt etmek için bir sınama kurulacak.

Durumlarda adı geçen hiç kimse gerçek değildir; her biri bir yanlış ya da doğru okumayı göstermek için kuruldu.

Sıfır noktası

Önceki derste marma, beş yapının kesiştiği ve zarar görmesi tehlikeli sayılan bir bölge olarak tanımlandı. Aynı ders Suśruta'nın yüz yedi marma saydığını ve her marmaya bir büyüklük verdiğini de gösterdi.

Yüz yedi ayrı bölgeyi akılda tutmak zordur. Suśruta bu güçlüğü, marmaları birkaç farklı ölçüte göre gruplayarak aşar.

Bu ölçütlerin her biri başka bir soruya yanıt verir. Yaralanma olursa ne olur? Bu bölgede hangi yapı ağır basar? Bölge bedenin neresindedir? Ne kadar büyüktür?

Mekanizma — sonuca göre beş grup

Suśruta'nın en dikkat çekici sınıflaması, marmaları yaralanmanın doğurabileceği sonuca göre gruplar. Bu sınıflamaya göre yüz yedi marma beş gruba dağılır.

Birinci grupta yaralanması hızla ölüme yol açabilen on dokuz marma vardır. İkinci grupta yaralanmanın ölüme ancak bir süre sonra yol açabildiği otuz üç marma bulunur.

Üçüncü grup yalnızca üç marmadan oluşur ve özel bir durumu anlatır: bu bölgelerde bedene saplanmış bir cisim yerinde kaldıkça kişi yaşayabilir, ama cisim çıkarıldığında durum ölümcül olabilir.

Dördüncü grupta yaralanması kalıcı bir sakatlığa yol açabilen kırk dört marma yer alır. Beşinci grupta ise yaralanmanın esas olarak şiddetli ağrı doğurduğu sekiz marma bulunur.

Bu sınıflama, marma bilgisinin bir yaralanma bilgisi olarak doğduğunu en açık biçimde gösterir. Grupların hepsi bir sonuç üzerinden tanımlanır; hiçbiri bir uygulama ya da bir tedavi etkisi üzerinden tanımlanmaz.

Üçüncü grup bugün de geçerliliğini koruyan bir sezgi taşır. Bedene saplanmış bir cismin yerinde bırakılması ve hemen acil yardım çağrılması, bugünkü ilk yardım eğitimlerinde de öğretilen temel bir kuraldır.

Mekanizma — yapıya ve bölgeye göre

Suśruta'nın ikinci sınıflaması marmaları, önceki dersteki beş yapıdan hangisinin ağır bastığına göre gruplar. Bu sınıflamaya göre on bir marmada kas dokusu, kırk birinde damar, yirmi yedisinde bağ, sekizinde kemik ve yirmisinde eklem ağır basar.

Bu sınıflamanın dikkat çekici yanı, buluşma yeri tanımıyla birlikte okunduğunda ortaya çıkar. Bir marma beş yapının kesiştiği yerdir; ama yine de tek bir yapının adıyla sınıflanır. Bu gerilimin nasıl çözüldüğü, modülün dördüncü dersinin konusu.

Üçüncü sınıflama marmaları bedenin dört bölgesine dağıtır. Kollar ve bacaklarda toplam kırk dört marma vardır, her uzuvda on bir tane. Karın ve göğüste on iki, sırtta on dört, boyun ve başta otuz yedi marma bulunur.

Dağılımda bir yoğunlaşma göze çarpar. Boyun ve baş, bedenin küçük bir bölümü olduğu hâlde marmaların üçte birinden fazlasını taşır.

Mekanizma — büyüklük ve çapraz sınıflama

Dördüncü ölçüt büyüklüktür. Önceki derste de değinildiği üzere her marmanın parmakla ölçülen bir genişliği vardır; kimi marma yarım parmak, kimi bir avuç içi kadardır.

Büyüklük, bir marmanın yaralanma olasılığı hakkında da bir fikir verir. Geniş bir bölge, küçük bir bölgeye göre bir yaralanmada daha kolay etkilenebilir.

Bu dört ölçüt yan yana konduğunda önemli bir şey görülür: her marma aynı anda dört listede birden yer alır. Bir marmayı anlatmak, onun bu dört listedeki yerini birlikte söylemek demektir.

Kalp bunun en açık örneğidir. Kalp, yapıya göre bir damar marmasıdır; sonuca göre hızla ölüme yol açan gruptadır; bölgeye göre karın ve göğüs marmaları arasındadır. Aynı bölge, üç ayrı sorunun üç ayrı yanıtında yer alır.

Açılıştaki kütüphanede aynı kitabın fişi üç dolapta birden duruyordu. Çapraz sınıflama da aynı mantığı taşır: tek bir marma, birkaç katalogda birden kaydedilmiştir.

Bu mantık aynı zamanda bir uyarı içerir. Bir marmanın bir listedeki yeri, öteki listelerdeki yerini söylemez; bir damar marmasının hızla ölüme yol açan grupta olup olmadığını, yalnızca yapı listesine bakarak bilmek mümkün değildir.

Usta katmanı — marma sınıflama sınaması

Bu dersin son aracı, bir marma hakkında okunan bir bilginin hangi katalog dolabından geldiğini bulmaya yarar.

İlk soru ifadenin dayandığı sınıflamayı belirler. İkinci ve üçüncü sorular çapraz sınıflamanın mantığını korur ve bir listeden ötekine yanlış çıkarım yapılmasını engeller.

Dördüncü soru bu modülün güvenlik sınırıdır. Marma sınıflamaları, yaralanmanın nerede ağır sonuçlar doğurabileceğini bilmek içindir; bir uygulama tekniği ya da bir zarar verme aracı değildir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders Suśruta'nın marmaları yaralanmanın sonucuna, ağır basan yapıya, bedendeki bölgeye ve büyüklüğe göre sınıflandırmasını ve bir marmanın bu sınıflamaların hepsinde aynı anda yer aldığını gösteren çapraz sınıflamayı ele aldı.

Her bölgedeki marmaların adları bir sonraki dersin konusu. Bir marmanın beş yapı taşıdığı hâlde neden tek bir yapının adıyla anıldığı ise modülün dördüncü dersinde açılacak.

Bir kaza, düşme ya da darbenin ardından gövdede, boyunda ya da kafada beliren her yakınma, marma sınıflamalarına bakılarak değil, vakit kaybetmeden bir acil sağlık hizmetine başvurularak değerlendirilmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Suśruta yüz yedi marmayı birkaç farklı ölçütle gruplar. Her ölçüt ayrı bir soruya yanıt verir ve hiçbiri ötekinin yerini tutmaz.

Sonuca göre marmalar beş gruba ayrılır: hızla ölüme yol açan on dokuz, bir süre sonra ölüme yol açan otuz üç, saplanan cisim çıkarılınca ölümcül olan üç, sakatlığa yol açan kırk dört ve ağrıya yol açan sekiz marma.

Yapıya göre her marma, içinde en belirgin olan dokunun adını alır ve beş gruptan birine girer. Bölgeye göre ise dört uzuvda kırk dört, karın ve göğüste on iki, sırtta on dört, boyun ve başta otuz yedi marma bulunur.

Her marma bu sınıflamaların hepsinde aynı anda yer alır. Kalp, bir damar marması, hızla ölüme yol açan bir marma ve bir göğüs marmasıdır.

Açılıştaki kütüphanede aynı kitap üç katalogda birden kayıtlıydı. Bir marmayı tanımak da onu bütün kataloglarda birlikte bulmak demektir.

Sonraki derse köprü

Bu ders marmaların hangi ölçütlerle gruplandığını ve dört bölgeye nasıl dağıldığını gösterdi. Ama bu bölgelerdeki marmaların adları ve yerleri henüz açılmadı.

Modülün üçüncü dersinin adı Bölgelere göre marmalar.

O ders, uzuvlarda, karın ve göğüste, sırtta, boyun ve başta bulunan marmaların nasıl adlandırıldığını ve bu adların çoğu zaman marmanın yerini ya da biçimini nasıl haber verdiğini soracak.