Klasik anlatı ile modern embriyolojinin ayrılması

Açılış sahnesi

Bir liman kentinin eski müzesinde iki harita yan yana asılı. Birincisi birkaç yüz yıl önce, kıyı boyunca gemiyle dolaşan bir kaptanın gözlemleriyle çizilmiş. Koylar, burunlar ve limanlar yerinde; ama iç bölgeler boş, bazı adalar olduklarından büyük, bir körfez de hiç yok.

İkincisi uydudan alınmış bir görüntüye dayanan bugünkü harita. Her kıyı çizgisi santim santim ölçülmüş.

Müzeyi gezen bir çocuk rehbere soruyor: eski harita yanlış mı? Rehber bir süre düşünüyor. Eski haritanın bir gemiyle gezilebilecek her şeyi gösterdiğini, ama bir uydunun gördüğünü göremeyeceğini anlatıyor.

Sonra bir şey daha ekliyor: bugün bu kıyıda yol almak isteyen biri eski haritayla değil, yenisiyle yola çıkmalıdır.

İki harita bu dersin iki bilgi türünü anlatmaz; yalnızca aralarındaki ilişkinin biçimini önceden gösterir. Eski harita değerlidir, tarihidir, öğreticidir; ama bugün yol bulmak için kullanılmaz.

Bu derste ne olacak

Önce klasik oluşum anlatısı ile bugünkü embriyolojinin iki ayrı bilgi düzeni olduğu, farklı yöntemlerle ve farklı amaçlarla kurulduğu gösterilecek.

Ardından iki düzenin birbirine yaklaştığı noktalara bakılacak. Bu noktalar gerçektir, ama çoğu zaman genel bir sezgi düzeyindedir.

Üçüncü bölüm iki düzenin kesin biçimde ayrıldığı yerleri sıralayacak. Bu yerlerde bugünkü bilgi, klasik anlatının bir iddiasını açıkça düzeltir.

Dördüncü bölüm iki düzeni birbirine karıştırmanın iki yönünü ele alacak: klasik anlatıyı bir tıbbi rehber gibi kullanmak ve onun bugünkü bilimi önceden bildiğini ileri sürmek.

Kapanışta embriyoloji modülünün beş dersi tek bir çerçevede toplanacak.

Bu dersin durum kutularında yer alan öğrenciler, yazarlar ve anne adayları anlatım için uydurulmuş kişilerdir.

Sıfır noktası

Bu modülün ilk dört dersi klasik anlatıyı kendi içinden kurdu. Garbhanın üçlü tanımı, oluşumun koşulları ve kaynakları, aylara yayılan gelişim ile tohumun bölümlere ayrılması, klasik derlemelerin oluşumu nasıl düşündüğünü gösterdi.

Önceki derste bu anlatıya bugünün bir sorusu yöneltildi ve bu yöneltmenin bir geriye dönük eşleme olduğu vurgulandı. Bu ders aynı işi daha geniş bir ölçekte yapıyor: klasik anlatıyı bir bütün olarak bugünkü embriyolojinin yanına koyuyor.

Bu tanım bir değer sıralaması yapmaz. Klasik anlatının tarihsel, kültürel ve düşünsel bir değeri vardır; ama bir gebeliğin nasıl ilerlediğini bugün bilmek için başvurulacak kaynak, bugünkü tıbbın bilgisidir.

Mekanizma — iki düzenin yaklaştığı yerler

İki düzen bazı noktalarda birbirine yaklaşır. Bu yakınlıkların çoğu, ayrıntıda değil, genel bir sezgide ortaya çıkar.

Birincisi, oluşumun iki ebeveynin katkısıyla başlamasıdır. Caraka'nın tanımında iki üreme özü bir araya gelir; bugünkü embriyoloji de gelişimin iki üreme hücresinin birleşmesiyle başladığını söyler.

İkincisi, gelişimin zaman içinde ilerleyen bir süreç olmasıdır. Ay ay anlatı, bugünkü embriyolojinin haftalara bölünmüş gelişim takvimiyle aynı şeyi söylemez, ama oluşumun bir anda değil, bir süreç içinde gerçekleştiği sezgisini paylaşır.

Üçüncüsü, oluşan varlığın annenin beslenmesinden etkilenmesidir. Beslenmeden gelen pay, bugün gebelikte beslenmenin gelişimi etkilediği bilgisiyle genel düzeyde yakınlaşır.

Dördüncüsü, doğuştan olan her şeyin kalıtsal olmadığı fikridir. Önceki derste görülen ve hastalığı ebeveyn özüne ya da gebelik koşullarına bağlayan klasik ayrım, bugünkü tıbbın doğuştan ve kalıtsal kavramlarını ayırmasıyla bir sezgi paylaşır.

Mekanizma — kesin ayrılıklar

İki düzenin açıkça ayrıldığı yerler de vardır. Bu yerlerde bugünkü bilgi, klasik anlatının bir iddiasını düzeltir.

Birincisi, ebeveyn katkısının dağılımıdır. Caraka'nın listesinde anneden yumuşak, babadan sert bölümler gelir. Bugünkü embriyolojiye göre ise her iki ebeveyn de oluşan varlığın bütün dokularına kalıtsal katkıda bulunur; kemik de kan da iki ebeveynin kalıtsal malzemesinden pay taşır.

İkincisi, cinsiyetin belirlenmesidir. Klasik metinler ikinci ayda kütlenin biçimine bakarak cinsiyet hakkında çıkarım yapar. Bugünkü bilgiye göre kromozomal cinsiyet döllenme anında belirlenir; kütlenin biçimi bu konuda bilgi vermez.

Üçüncüsü, gelişimin zamanlamasıdır. Bugünkü embriyolojiye göre organların temel taslaklarının büyük bölümü, döllenmeden sonraki ilk iki ay içinde oluşur. Klasik ay ay anlatıda ise bazı organlar ve yetiler dördüncü, beşinci ya da altıncı aya yerleştirilir.

Dördüncüsü, sekizinci ayla ilgili yargıdır. Klasik metinler bu ayda doğanlar hakkında olumsuz bir yargı bildirir. Bugün, iyi donanımlı yenidoğan bakımının bulunduğu yerlerde, bu dönemde doğan bebeklerin büyük çoğunluğu yaşamını sürdürür.

Mekanizma — iki yönlü karışma

İki bilgi düzeni birbirine iki yönden karıştırılabilir. Her iki karışma da iki düzenin ayrı tutulması gerektiğini unutmaktan doğar.

Birinci yön, klasik anlatıyı bugünkü bir sağlık rehberi gibi kullanmaktır. Bir anne adayı ay ay anlatıya bakarak gebeliğinin gidişini yorumlamaya ya da bir bebeğin cinsiyetini tahmin etmeye çalıştığında, tarihsel bir metni bir tıbbi bilginin yerine koymuş olur.

İkinci yön, klasik anlatının bugünkü bilimi önceden bildiğini ileri sürmektir. Tohum bölümü ilkesinin genleri, ay ay anlatının ultrason görüntülerini önceden bildiğini söylemek, genel bir sezgi yakınlığını bir öncelik iddiasına dönüştürür.

İki yön birbirinin tersi gibi görünse de aynı yanılgıdan beslenir. İkisi de iki düzenin farklı sorulara, farklı yöntemlerle yanıt verdiğini unutur.

Usta katmanı — karşılaştırma sınaması

Bu modülün son aracı, klasik bir oluşum ifadesini bugünkü bilgiyle yan yana koyarken sorulacakları bir araya getirir.

Birinci soru yakınlaşma noktasını kesin ayrılıktan ayırır. İkinci soru yakınlığın ölçüsünü belirler ve abartıyı durdurur.

Üçüncü ve dördüncü sorular düzen karışmasının iki yönünü yakalar. Bu iki soru dersin güvenlik sınırıdır: klasik anlatı ne bir sağlık kararına rehberdir, ne de bugünkü bilimin gizli bir öncülüdür.

Kapanış katmanı — modülün toplamı

Bu ders klasik oluşum anlatısı ile bugünkü embriyolojinin iki ayrı bilgi düzeni olduğunu, iki düzenin genel sezgilerde yakınlaştığını, bazı noktalarda ise kesin biçimde ayrıldığını ve iki düzeni birbirine karıştırmanın iki yönünü ele aldı.

Bu ders aynı zamanda embriyoloji modülünü kapatıyor. Modül garbha kavramını kurdu, oluşumun ön koşullarını ve kaynaklarını saydı, ay ay gelişim anlatılarını iki derlemeden okudu, bu anlatıyı kalıtım ve çevre sorusuyla sınadı ve en sonunda bugünkü embriyolojinin yanına koydu.

Modülün bütün çizgisi aynı yöne bakıyor: klasik oluşum anlatısı, dikkatle okunması gereken bir tarih ve düşünce mirasıdır; bir gebeliğin, bir doğumun ya da bir çocuğun sağlığı hakkında karar vermek için kullanılacak bir bilgi değildir.

Gebeliğin herhangi bir anında ortaya çıkan bir soru ya da kaygı, bu modüldeki metinlere bakılarak değil, gebeliği izleyen sağlık ekibine sorularak yanıtlanmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Klasik oluşum anlatısı ile bugünkü embriyoloji iki ayrı bilgi düzenidir. Biri metin, gelenek ve gözlemle, öteki görüntüleme, deney ve ölçümle kurulmuştur.

İki düzen bazı genel sezgilerde yakınlaşır: iki ebeveynin katkısı, sürecin zamana yayılması, annenin beslenmesinin önemi ve doğuştan ile kalıtsal olanın ayrılması. Bu yakınlıklar ayrıntıda örtüşme anlamına gelmez.

Bazı noktalarda bugünkü bilgi klasik anlatıyı açıkça düzeltir: ebeveyn katkısının dağılımı, cinsiyetin belirlenmesi, organların belirme zamanları ve sekizinci ayla ilgili yargı. Bu noktalarda klasik ifade tarihsel bir bilgidir.

İki düzeni karıştırmanın iki yönü vardır: klasik anlatıyı bir sağlık rehberi gibi kullanmak ve onun bugünkü bilimi önceden bildiğini ileri sürmek. İkisi de iki düzenin farklı sorulara yanıt verdiğini unutur.

Açılıştaki müzede eski harita değerli bir tarih belgesiydi, ama kıyıda yol almak isteyen yenisiyle yola çıkıyordu. Klasik oluşum anlatısı da böyle okunur: saygıyla, dikkatle, ama bir sağlık kararının yerine konmadan.

Sonraki derse köprü

Embriyoloji modülü bedenin nasıl oluştuğunu anlattı. Rachana Śarīra fakültesinin bir sonraki modülü, oluşmuş bedenin üzerindeki özel noktalara geçiyor.

Üçüncü modülün ilk dersinin adı Marma tanımı.

O ders, klasik anatomide bedenin bazı noktalarının neden "hayati" sayıldığını ve bu noktaların, fakültenin ilk modülünde tanınan et, damar, bağ, kemik ve eklem gibi yapıların buluşmasıyla nasıl ilişkilendirildiğini soracak.