Aylara göre gelişim anlatıları

Açılış sahnesi

Bir çömlekçi atölyesinde iki usta aynı büyüklükte birer küp yapıyor. İkisi de işlerini haftalar boyunca bir deftere kaydediyor.

Birinci ustanın defterinde üçüncü haftaya kadar tek bir not var: "Çamur yoğruldu, kütle oturdu." Üçüncü haftanın sayfasında ise birden her şey yazılı: gövde, boyun, ağız, kulplar, dip. Ona göre küpün bütün parçaları aynı anda belirdi.

İkinci ustanın defteri başka türlü. Bir hafta gövde, bir sonraki hafta boyun, sonra kulplar, en son ağzın kenarı. Her parça kendi haftasında yerini buluyor.

İki usta aynı küpü yapıyor ama onu farklı anlatıyor. Biri aynı anda belirmeyi, öteki sırayla belirmeyi kaydediyor.

Küp bir insan değildir ve atölye bir rahim değildir. Bu sahne, klasik metinlerin gelişimi ay ay anlatırken nasıl iki farklı defter tuttuğunu önceden göstermek için seçildi.

Bu derste ne olacak

Önce klasik metinlerin gelişimi neden aylara bölerek anlattığı ve bu anlatımın ne tür bir bilgi olduğu ele alınacak.

Ardından ilk iki ayın anlatısı açılacak. Bu aylarda oluşan varlık önce yumuşak, biçimsiz bir hâlde, sonra daha sıkı bir kütle olarak betimlenir.

Üçüncü bölüm dersin ağırlık merkezi olacak: üçüncü aydan sonrası. Caraka ile Suśruta bu aylarda birbirinden en açık biçimde ayrılır.

Dördüncü bölüm son ayları ve doğum zamanıyla ilgili klasik ifadeleri, bugünkü bilgiyle karıştırılmaması gereken yerleriyle birlikte okuyacak.

Usta katmanında, bir aya bir gelişim bağlayan cümle için bir okuma aracı kurulacak.

Kutularda yer alan kişiler, anlatımı somutlaştırmak için tasarlanmış hayalî örneklerdir.

Sıfır noktası

Önceki iki ders garbhanın ne olduğunu ve hangi kaynaklardan beslendiğini anlattı. O derslerde oluşum zaman içinde izlenmedi; yalnızca neyin bir araya geldiği ve neyin nereden geldiği soruldu.

Klasik derlemeler bu soruya zamanı da ekler. Hem Caraka hem Suśruta, garbhanın gelişimini ay ay izleyen birer anlatı verir.

Bu tanımın son cümlesi dersin okuma biçimini belirler. Ay ay anlatı, bugünkü gibi görüntüleme araçlarının olmadığı bir çağda kurulmuştur. Düşükler, erken doğumlar ve doğum sonrasında gözlenenler üzerinden yapılan çıkarımlar, geleneğin aktardıklarıyla birleşerek bu anlatıyı biçimlendirmiş olabilir.

Mekanizma — ilk iki ay

İki derleme ilk ayı benzer biçimde anlatır. Oluşan varlık bu ayda yumuşak, belirgin bir biçimi olmayan, pelte kıvamında bir hâldedir.

İkinci ayda anlatı sıkılaşmayı öne çıkarır. Kalala hâli daha yoğun, daha katı bir kütleye dönüşür ve Sanskritçede bu durum ghana, yani sıkı ya da yoğun diye anılır.

Bu ilk iki ay, Pañcamahābhūta modülündeki beş büyük unsur anlatımıyla da bağlanır. Suśruta ikinci aydaki sıkılaşmayı, soğuk, sıcak ve hava tarafından olgunlaştırılan büyük unsurların bir araya gelip yoğunlaşmasına bağlar; önce akışkan olan, sonra biçim tutar.

İkinci ay anlatısında her iki derleme de kütlenin biçimine bakarak oluşan varlığın cinsiyeti hakkında çıkarımlar yapar. Bu çıkarımlar klasik bir tahmin geleneğinin parçasıdır; bugün cinsiyet hakkında bilgi vermez ve bu ders onları bir yöntem olarak aktarmaz.

Mekanizma — üçüncü aydan sonra: iki defter

Üçüncü ayda iki derleme ayrılmaya başlar. Caraka'nın anlatısında bu ay bir dönüm noktasıdır: bütün duyular ve bütün uzuvlar, bu ayda aynı anda belirir.

Suśruta'nın defteri farklıdır. Üçüncü ayda kollar, bacaklar ve baş için beş çıkıntı belirir; küçük uzuvlar henüz silik hâldedir. Dördüncü ayda uzuvlar daha belirginleşir ve kalp ortaya çıkar.

Suśruta kalbin belirişini bilinçle ilişkilendirir. Bu yüzden dördüncü ayda gebe kadına "iki kalpli" anlamına gelen bir sıfat verildiğini anlatır; bu dönemdeki isteklerin, oluşan varlığın da istekleri olarak okunduğu bir geleneği aktarır.

Beşinci ayda zihin daha uyanık hâle gelir, altıncı ayda anlama gücü belirir. Yedinci ayda ise uzuvların hepsi iyice ayrışmış, belirgin hâle gelmiştir.

Açılıştaki iki çömlekçi burada yeniden anlam kazanır. Biri üçüncü haftanın sayfasında her şeyi birden yazıyordu; öteki her parçayı kendi haftasına koyuyordu.

İki anlatının ayrılması bir hata sayılmamalıdır. İki derleme aynı süreci farklı bir soruyla izler: Caraka ne zaman her şeyin ilk kez orada olduğunu, Suśruta ne zaman her şeyin ayırt edilebilir hâle geldiğini sorar gibidir.

Mekanizma — son aylar ve dikkatle okunacak ifadeler

İki derleme de sekizinci aya özel bir yer ayırır. Bu ayda ojasın anne ile oluşan varlık arasında gidip geldiği, bu yüzden dengenin kararsız olduğu anlatılır.

Ojas kavramı, Temel Kavramlar fakültesinin ojas, tejas ve prāṇa modülünde ayrıca tanıtılmıştı. Burada yalnızca klasik anlatının sekizinci ayı bu kavram üzerinden özel bir dönem olarak işaretlediği not ediliyor.

Klasik metinler bu kararsızlıktan yola çıkarak sekizinci ayda gerçekleşen doğumlar hakkında olumsuz yargılar da bildirir. Bu yargılar, bugünkü yenidoğan bakımından çok önceki bir dönemin gözlemleridir ve bugün erken doğan bebekler için bir öngörü değildir.

Doğum zamanı konusunda Suśruta, doğumun dokuzuncu aydan başlayarak birkaç aylık bir aralıkta gerçekleşebileceğini söyler. Bu aralık da bugünkü gebelik süresi hesaplarıyla eşleştirilmemelidir; klasik ayların nasıl sayıldığı bile tartışmalıdır.

Usta katmanı — ay sınaması

Dersin son aracı, ay ay anlatıdan alınmış tek bir satırı iki defterin hangisine ait olduğunu bularak okumayı öğretir.

Birinci soru iki defteri birbirinden ayırır. İkinci ve üçüncü sorular, iki anlatının hangi ölçütle kurulduğunu gösterir ve çelişki gibi görünen yerleri bir okuma farkına dönüştürür.

Dördüncü soru bu dersin güvenlik sınırıdır. Klasik bir ay anlatısı bir gebeliğin gidişini göstermez ve bir öngörü aracı olarak kullanılmamalıdır.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders klasik derlemelerin gelişimi ay ay anlatma biçimini, ilk iki ayın yumuşak ve sonra sıkı kütle anlatısını, Caraka'nın eşzamanlı ve Suśruta'nın sıralı beliriş anlatımlarını ve son aylarla ilgili dikkatle okunması gereken ifadeleri ele aldı.

Oluşan varlığın özelliklerinin bugün kalıtım ve çevre diye ayrılan etkenlerle nasıl ilişkilendirilebileceği bir sonraki dersin konusu. Gebe kadına yönelik klasik bakım önerileri ise akademinin ileri fakültelerinde, güvenlik bilgileriyle birlikte işlenecek.

Gebeliğin herhangi bir döneminde fark edilen bir değişiklik, bir ağrı ya da bir kanama, klasik bir anlatıya bakılarak yorumlanacak bir durum değildir. Bu tür bir durumda vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Caraka ve Suśruta garbhanın gelişimini ay ay izleyen birer anlatı verir. Bu anlatılar gözleme, çıkarıma ve geleneğe dayanır; bir ölçüm kaydı değildir.

İlk ayda oluşan varlık kalala denen yumuşak, biçimsiz bir hâldedir. İkinci ayda daha sıkı, yoğun bir kütleye dönüşür.

Üçüncü ayda iki derleme ayrılır. Caraka bütün duyuların ve uzuvların aynı anda belirdiğini söyler; Suśruta ise uzuvların, kalbin, zihnin ve anlama gücünün sırayla ortaya çıktığını anlatır.

Son aylarla ilgili klasik yargılar, özellikle sekizinci ay ve doğum zamanıyla ilgili olanlar, bugünkü tıp bilgisiyle karıştırılmamalıdır. Bu ifadeler bir öngörü ya da bir takip aracı değildir.

Açılıştaki iki çömlekçi aynı küpü farklı defterlerle kaydediyordu. Ay ay anlatılar da aynı süreci iki ayrı soruyla izleyen iki defter gibidir.

Sonraki derse köprü

Bu ders gelişimin zaman içinde nasıl anlatıldığını gördü. Önceki ders ise oluşan varlığın özelliklerinin altı kaynaktan geldiğini söylemişti.

Modülün dördüncü dersinin adı Kalıtsal ve çevresel faktörler.

O ders, altı kaynaktan hangilerinin bugün kalıtım, hangilerinin çevre ya da yaşam koşulu diye okunabileceğini ve klasik anlatının bu iki kategoriyi ne ölçüde ayırıp ne ölçüde iç içe tuttuğunu soracak.