Sīrā

Açılış sahnesi

Küçük bir kasabanın belediye binasında, sokakları kaydeden bir defter tutulur. Kasaba halkı günlük konuşmada her geçidi, her patikayı, her ara sokağı aynı sözcükle anar: yol. Kasabaya yeni gelen kayıt memuru bir sabah bu sözcüğü defterde ararken şaşırır; deftere göre yol yalnızca belirli bir genişlikte, belirli bir döşemeyle yapılmış, numaralanmış bir cadde türüdür. Sokaklar ve patikalar defterde başka adlarla geçer; yalnızca bu tek tür kayda yol denir.

Eski bir katip, çırağının şaşkınlığını görünce açıklar: kasaba halkının ağzındaki yol her geçidi kapsayan geniş bir sözcüktür, defterin sayfasındaki yol ise dar ve sayılmış bir kategoridir. Aynı sözcük iki ayrı işi görür; hangi anlamın konuştuğunu anlamak için önce kimin, sonra hangi bağlamda konuştuğuna bakmak gerekir.

Kasabadaki bu sahne yalnızca öğretici bir kurgudur; gerçek bedende ne bir belediye defteri ne de numaralanmış bir cadde bulunur. Ama bir sözcüğün hem geniş hem dar bir anlamda aynı anda yaşaması fikri, klasik metnin kendi diliyle, farklı bir örnek üzerinden şimdi görülecek.

Bu derste ne olacak

Bu bölümün konusu sirā sözcüğüdür; Suśruta Saṃhitā'nın bu sözcüğe verdiği sayı, grup ve köken tanıtılacak. Müfredat başlığında sözcük Sīrā, uzun bir ünlüyle yazılmıştır; akademinin önceki derslerinde sözcük sirā biçiminde geçti ve bu ders boyunca da o yazım sürdürülecektir.

Suśruta Saṃhitā'nın yedinci bölümü sirāları yedi yüz olarak sayar, dört gruba ayırır ve kökenlerini göbek bölgesinde gösterir; bu bilgiler ve bir bahçe-yaprak benzetmesi dersin ana hattını oluşturur. Aynı sözcüğün Caraka Saṃhitā'daki daha geniş kullanımı, usta katmanının konusudur.

Dhamanī adı burada yalnızca anılır, tanımlanmaz; sirādan nasıl ayrıldığı sonraki dersin konusudur. Marma bahsi bu derste açılmaz, sirāyla ilgili herhangi bir uygulama da bu sayfaların dışında kalır. Kimsenin kendi damarlarına bakıp bir sirā türü okumaya çalışması bu dersin önerdiği bir şey değildir.

Sıfır noktası

Önceki ders, bir dokuyu kendi haznesinden ayıran ince katmana kalā adını verdi. Ancak bedenin içinde bir maddeyi tutup ilerleten, onu kaynağından çıkıp varacağı yere ulaştıran yapıların adı orada gündeme gelmedi. Sīrā işte bu taşıyıcı yapılardan birinin adıdır; sözcüğün akademide daha önce görülen srotas kavramıyla kurduğu bağ da bu sayfaların konusudur.

Sirā, en geniş anlamıyla, bedende bir şeyi taşıyan bir yolun adıdır. Ama Suśruta Saṃhitā'nın yedinci bölümü sözcüğe çok daha dar ve sayılmış bir anlam yükler.

Mekanizma — Yedi yüz sirā sayımı ve nābhi kökü

Mekanizma — Dört sirā grubu

Bu dört ad, dhātu ile kalā arasındaki uyumsuzluğu hatırlatan bir düzensizlik taşır: üç grup bir doşanın, biri ise bir dokunun adını taşır.

Mekanizma — Bahçe ve yaprak benzetmesi

Aynı bölüm sirāların bedeni nasıl beslediğini iki imgeyle anlatır: bir bahçenin ya da bir tarlanın sulama arklarıyla sulanması, ve bir yaprağın ince damarlarla beslenmesi. İki imge de tek bir fikri taşır: sirā bedenin her yanına, kaynaktan dallanarak ulaşır.

Bu imge, dhātvāgni dersinde görülen Sulama kanalı benzetmesiyle aynı sözcükleri kullanır ama başka bir işi görür. Orada sulama arkı bir dokunun ötekinden önce ya da sonra beslendiğini, bir sıra fikrini anlatıyordu. Burada aynı imge bir sıra kurmaz; sirāların bedenin tamamına dallanarak yayıldığını gösterir.

Mekanizma — Genel ad, özel ad ayrımı

Sirā sözcüğü her yerde aynı darlıkta konuşmaz. Caraka Saṃhitā'nın Vimānasthāna bölümündeki srotas eş anlamlıları listesi sirāyı da, dhamanīyi de sayar; burada sözcük bir yolun genel adı olarak geçer. Suśruta'nın yedinci bölümünde ise aynı sözcük, sayılmış ve gruplanmış özel bir kanal türünü adlandırır.

Usta katmanı — Sirā sınaması

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Sirā burada yedi yüzlük sayımı, dört grubu, nābhi kökü ve bahçe-yaprak benzetmesiyle sınırlı kaldı. Dhamanī yalnızca adıyla anıldı; sirā marmaları ve herhangi bir uygulama bu sayfalara hiç girmedi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Sirā, bedende bir şeyi taşıyan bir yolun adıdır; ama bu genişlik Suśruta Saṃhitā'nın yedinci bölümünde çok daha dar bir sayıma indirgenir. Kaynak bölüm sirāları yedi yüz olarak sayar, bunları vātavaha, pittavaha, kaphavaha ve raktavaha olmak üzere dört gruba ayırır, her gruba yüz yetmiş beş sirā düşer ve kökenlerini göbek bölgesinde, bir tekerleğin göbeğinden yayılan parmaklıklara benzeterek gösterir. Besleyişleri bir bahçenin sulama arklarına ve bir yaprağın damarlarına benzetilir; bu imge dhātvāgni dersindeki sulama arkı benzetmesiyle aynı sözcükleri paylaşsa da orada bir sıra, burada bir yayılma anlatır.

Sirā sözcüğü her yerde aynı dar anlamı taşımaz. Caraka Saṃhitā'nın srotas eş anlamlıları arasında sirā da dhamanī de geniş bir yol adı olarak sayılır; genel ad–özel ad ayrımı, aynı sözcüğün bir metinde geniş, ötekinde dar bir işle konuştuğunu hatırlatır. Dört sirā grubu üç doşayı ve raktayı adlandırır, aralarında bir önem sırası ya da bir görünüş farkı kurulmaz.

Sirā sınaması, bir cümlenin hangi grubu, hangi genişlikte bir anlamı ve neyi konu ettiğini soran üç sorudan oluşur; kâğıttaki bir ifadeyi ayıklar, yaşanan bir hâli değerlendirmez. Yedi yüz sayısını ya da dört grubu modern bir damar sayımıyla eşleyen bir kaynak yoktur.

Sonraki derse köprü

Caraka'nın aynı listesi sirā ile yan yana dhamanī adını da sayar; bu ders bu ikinci adı yalnızca anarak bıraktı. Dhamanī, Suśruta'nın metninde sirādan hangi çizgide ayrılır, hangi ölçütle ötekinden farklı bir kanal sayılır? Dhamanī başlıklı ders, bu ayrımın çizgisini gösterecek.