Kalā

Açılış sahnesi

Bir çömlek atölyesinde usta, pişmiş kilden çıkan bir kabı ele alır ve onu sıraya sokar: önce çiğ kille şekillendirilmiş gövde, sonra bu gövdenin üzerine sürülen ilk sır tabakası, ardından fırınlanan yüzeyin üstüne eklenen ikinci bir sır katmanı. Her katman kendinden öncekinin üzerinde durur, ama hiçbiri ötekiyle karışmaz; ince bir çizgi katmanları birbirinden koparmadan ayırır. Usta, çırağına katmanların kalınlığını değil, aralarındaki bu ayrımı göstermeye çalışır: kabın kendisi neyse, sırın kendisi başka bir şeydir, ikisini birbirine bağlayan ise ortadaki geçiş yüzeyidir.

Beden de klasik metinde benzer bir soruyla karşılanır. Önceki ders bedende toplanan maddelerin durduğu bölgeleri, hazneleri, saydı. Ama bir haznenin sınırını çevresinden neyin çizdiği orada hiç sorulmadan kaldı. Çömlekçinin sır ile gövde arasında aradığı o geçiş yüzeyi gibi, klasik metin de dokular ile hazneler arasında duran bir katmana özel bir ad verir.

Bu derste ne olacak

Kalā sözcüğünün Suśruta Saṃhitā'da hangi katmanı adlandırdığı bu bölümün konusudur. Kaynak bölümün saydığı yedi kalā adlarıyla tanıtılacak, her adın sonundaki ortak ekin ne anlattığı açılacak. Ardından bu yedi adın dhātu, doşa ve mala adlarıyla kurduğu karışık ilişki gösterilecek; bu ilişki yedi kalānın yedi dhātuyla birebir örtüştüğü bir izlenim doğurmayacak biçimde ele alınacak. Kalā sözcüğünün taşıdığı öteki anlamlar da kısaca anılacak.

Bir kalānın tam ölçüsünü ya da öteki kalālara göre taşıdığı bir öncelik sırasını bu sayfalar belirlemez. Gebelik ve doğum burada açılmaz, dokuların oluşma süreci de bu dersin sınırları dışında kalır; śukradharā adı yalnızca yedi kalā sayımındaki yeriyle anılır.

Sıfır noktası

Önceki ders bedende toplanan maddelerin durduğu yedi hazneyi, ve içlerinde sayılan sekizinciyi, adlarıyla birlikte tanıttı. Bir haznenin içindekini çevresindeki dokudan neyin ayırdığı sorusu ise orada açık kaldı. Suśruta Saṃhitā'nın Śārīrasthāna kısmındaki dördüncü bölüm bu soruya bir adla karşılık verir: dokuyu hazneden ayıran katmana kalā denir.

Kalā, dhātu ve āśaya bedenin farklı bir yönünü adlandıran üç ayrı sözcüktür. Dhātu bir dokunun kendisidir, āśaya bir maddenin toplandığı haznenin adıdır, kalā ise bu ikisi arasındaki sınırın adıdır. Üç sözcüğü ayrı tutmak, ilerleyen derslerde okunan bir cümlenin bedenin hangi katmanından söz ettiğini ayırmayı kolaylaştırır.

Mekanizma — yedi kalā ve öz tabakası benzetmesi

Ağaç gövdesi benzetmesi, kalāların bedende nasıl konumlandığını anlatmak için kurulmuş bir imgedir. Bir ağaç kesildiğinde kabuk ile öz arasında art arda gelen katmanlar görünür; kaynak bölüm kalāları da dokunun kendisi ile o dokunun sınırı arasında duran, buna benzer bir katman olarak düşünür. Bu benzetme kalāların kalınlığını ya da tam sayısını ağaç halkalarıyla eşleyen bir ölçü vermez, yalnızca duruş biçimini anlatır.

Mekanizma — dharā eki

Yedi adın hepsi ortak bir ekle biter: dharā. Bu ek Sanskritçede tutan ya da taşıyan anlamına gelir; bir kalā adının önüne eklenen sözcük, o katmanın tuttuğu şeyi bildirir. Māṃsadharā kası tutan, raktadharā kanı tutan, medodharā yağı tutan, śleṣmadharā kaphayı tutan, purīṣadharā dışkıyı tutan, pittadharā pittayı tutan, śukradharā ise üreme özünü tutan katman demektir.

Dersin ortasında duran soru budur: bir sınırın adı neden sınırladığı şeyle kuruluyor. Klasik metin bir katmanı yalnızca yeriyle değil, işleviyle adlandırmayı seçmiş görünür; sınır, içindekini adlandırmadan kendi başına anılmaz.

Mekanizma — dhātu ile kalā arasındaki uyumsuzluk

Yedi kalā adına daha yakından bakıldığında adların hepsinin aynı kaynaktan gelmediği görülür. Māṃsadharā, raktadharā, medodharā ve śukradharā adları sırasıyla māṃsa, rakta, meda ve śukra dhātularının adını taşır. Śleṣmadharā ve pittadharā adları ise bir dhātu değil, kapha ve pitta doşalarının adını taşır. Purīṣadharā adı ise ne bir dhātu ne bir doşa, bir mala olan purīṣanın adını taşır.

Bu karışık yapı, yedi kalānın yedi dhātuyla birebir eşleştiği izlenimini kurmaz. Rasa, asthi ve majjā dhātularının adını taşıyan bir kalā sayılmaz; buna karşılık iki doşa ve bir mala adı taşıyan kalālar sayıma girer. Adın ödünç alınması, kalā ile adını taşıdığı dhātu, doşa ya da malanın aynı şey olduğu anlamına gelmez; kalā her durumda bir sınırın adıdır, adını ödünç aldığı şeyin kendisi değildir.

Usta katmanı — kalā sınaması

Bir kalā adı bir cümlede geçtiğinde, o cümleyi okumanın birkaç yolu vardır.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bir kalānın başladığı ve bittiği noktayı gösteren ölçülü bir çizim bu derste sunulmadı; kaynak bölüm de böyle bir çizime yer vermez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kalā, Suśruta Saṃhitā'nın bir dokuyu çevresindeki hazneden ayıran sınır katmanına verdiği addır. Kaynak bölüm bu katmanı kesilmiş bir ağaç gövdesinde görünen öz tabakasına benzetir ve her kalānın ince bir zarla örtülü olduğunu ekler; bu benzetme bir kalınlık ölçüsü değil, yalnızca bir konum ve duruş imgesidir.

Yedi kalā adının hepsi dharā ekiyle biter; bu ek tutan ya da taşıyan anlamına gelir ve her adın önündeki sözcük, katmanın tuttuğu şeyi bildirir. Māṃsadharā, raktadharā, medodharā ve śukradharā adları birer dhātunun adını taşır; śleṣmadharā ve pittadharā birer doşanın adını, purīṣadharā ise bir malanın adını taşır. Bu karışık kaynak, yedi kalānın yedi dhātuyla birebir eşleşen bir sayım olmadığını gösterir; rasa, asthi ve majjā dhātularının adını taşıyan bir kalā sayılmaz.

Kalā sözcüğü Sanskritçede bu sınır katmanı dışında bir bölümü ya da bir sanatı da gösterebilir; bu ders yalnızca sınır katmanı anlamıyla ilgilenir. Kalā ile āśaya ve dhātu da birbirine karıştırılmamalıdır: dhātu bir dokunun kendisi, āśaya bir haznenin adı, kalā ise bu ikisi arasındaki sınırın adıdır. Kalā adlarının modern zar yapılarıyla nasıl eşleneceği yorumcular arasında ortak bir sonuca bağlanmış değildir; bu sayfalar böyle bir eşlemeyi kesin bir bilgi gibi sunmaz. Kalā sınaması, bir ifadenin hangi adı, hangi kökeni ve hangi kaynağı taşıdığını sorgulayan bir okuma aracıdır; yazıyı çözümler, bir kişinin durumuna karar vermez.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir dokuyu çevresindeki hazneden ayıran katmana kalā adını verdi, ama bedende bir şeyi bir yerden bir yere taşıyan yapılara verilen adı hiç sormadı. Sırada gelen ders Sīrā adını taşıyan bu yapılardan birini ele alacak ve bu adın akademide daha önce tanıtılan srotas kavramıyla nasıl bir ilişki kurduğunu soracak.