Koṣṭha

Açılış sahnesi

Dağ eteğindeki bir köyün ortak ambarında sonbaharın son günlerinden biri yaşanıyor. Köylüler tarladan gelen çuvalları sırayla ambara taşıyor, ambar kâhyası her çuvalı tartıp defterine yazıyor, sonra çuvalın hangi göze konacağını gösteriyor. Bina tek, ama içindeki gözler ayrı; buğday bir köşede, arpa başka bir köşede duruyor.

Akşam olduğunda köyün ihtiyar heyeti ambara bakmaya geliyor ve sorduğu soru tek bir kelimeye sığıyor: ambar nasıl? Ama bu soru aslında iki ayrı şeyi birden soruyor. Bazen ambarın kendisi sorulur, duvarları sağlam mı. Bazen de o yılın ambarı sorulur, dolu mu, kıt mı geçecek. Aynı sözcük hem binayı hem o yılki durumu taşıyor, köylüler hangisinin sorulduğunu bağlamdan çıkarıyor.

Klasik metnin göğüs ile karın arasındaki geniş bölgeye verdiği ad da benzer bir yük taşıyor. Bir yerde bir bölgeyi, bir yerde o bölgenin bir eğilimini adlandırıyor. Aşağıdaki sayfalar bu ikiliğin izini sürüyor.

Bu derste ne olacak

Aṅga ve pratyaṅga dersi bedenin dıştan görülen parçalarını adlandırmıştı; gövdenin kendi içinde barındırdığı geniş iç bölgeye hiç değinmemişti. Bugünkü ders tam bu boşluğa, koṣṭhaya, bakıyor.

Önce Caraka Saṃhitā'nın hastalığın bedende hangi yollardan ilerlediğini sayan bölümüne bakılacak; bu sayım bedeni dış, orta ve iç olmak üzere üç yola ayırıyor ve koṣṭha bu üçlünün iç tarafını oluşturuyor. Aynı bölüm koṣṭhaya büyük kanal adını da veriyor ve onu ham ile sindirilmiş maddenin hazneleri olarak tarif ediyor.

Ardından Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın koṣṭhayı sert, yumuşak ve orta diye üçe ayıran farklı sınıflandırmasına geçilecek; burada koṣṭha artık bir bölge değil, bir eğilim adı taşıyor. Son olarak bu ikili kullanımın neden tek bir sözcükte toplandığı sorgulanacak.

Sıfır noktası

Koṣṭha sözcüğü klasik dilde gövdenin ortasındaki geniş iç bölgeyi adlandırıyor. Bu bölge dıştan görülmez; klasik anlatımda yenilen ve içilen şeylerin ilk karşılandığı ve işlendiği yer olarak anılıyor.

Ama sözcük burada durmuyor. Aynı ad, başka bir klasik metinde bir bölgeyi değil, o bölgenin bir eğilimini, gövdenin genel olarak sert mi yumuşak mu çalıştığını, adlandırmak için de kullanılıyor. Ambar örneğindeki gibi, tek sözcük iki ayrı soruya cevap veriyor; hangi sorunun sorulduğunu ayırt etmek okurun işi.

Mekanizma — üç yol, bir iç bölge

Caraka Saṃhitā'nın Sūtrasthāna kısmındaki on birinci bölüm, hastalığın bedende hangi yoldan ilerlediğini sorar ve üç yol sayar. Dış yol śākhā adıyla anılır ve kan ile deri gibi dışa bakan katmanları kapsar. Orta yol hayati noktaları, kemikleri ve eklemleri kapsar. İç yol ise koṣṭhadır; aynı bölüm koṣṭhaya mahāsrotas, yani büyük kanal, adını da verir. Bu ad, dördüncü fakültede tanıtılan Srotas kavramıyla karıştırılmamalı; srotas taşıma kanallarının genel adıyken, mahāsrotas tek bir geniş iç bölgeyi adlandırıyor.

Mekanizma — sert, yumuşak, orta

Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın Sūtrasthāna kısmındaki birinci bölüm koṣṭhaya farklı bir sorudan yaklaşır. Orada koṣṭha bir bölge değil, o bölgenin genel bir eğilimidir ve üçe ayrılır: sert, yani krūra, yumuşak, yani mṛdu, ve orta, yani madhya. Sert koṣṭha vātaya, yumuşak koṣṭha pittaya, orta koṣṭha ise kaphaya ve üç doşanın dengede olduğu duruma bağlanır.

Bu üçlü, gövdenin ne kadar sert ya da yumuşak çalıştığını anlatan geniş bir eğilim sözü; hangi ölçütle saptandığı bu dersin konusu değil. Klasik metin bu ayrımı ilerleyen bölümlerde tedavi planlamasında da kullanır; bu ders o kullanıma girmiyor, yalnızca sınıflandırmayı ve doşa bağlarını tanıtıyor.

Usta katmanı — yer mi eğilim mi

İlk ders yapı bilgisinin ve işleyiş bilgisinin, Rachana ve Kriyā adlarıyla, bugünkü öğretimde ayrı iki alan sayıldığını, ama bu keskinliğin kök metnin kendi tercihi olmadığını göstermişti. Koṣṭha tam bu ayrımın iki yakasında duruyor: Caraka'nın iç yol ve mahāsrotas adlandırması bir yerden söz ediyor; Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın sert-yumuşak-orta sınıflaması ise bir çalışma eğiliminden söz ediyor. Aynı sözcük her iki tarafta da karşımıza çıkabiliyor, bu ikisini karıştırmadan okumak bir alışkanlık gerektiriyor; önce sözcüğün bir bölgeyi mi bir eğilimi mi taşıdığına, sonra hangi metnin konuştuğuna bakmak.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Koṣṭha türleri, Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın ilerleyen bölümlerinde tedavi planlamasının bir parçası olarak da kullanılır. Bu ders o kullanıma girmiyor; yalnızca üç adı, bağlandıkları doşayı ve bir yer değil bir eğilim taşıdıklarını tanıtıyor.

Krūra, mṛdu ve madhya adları bir kişiyi tanımlayan sabit bir etiket değildir. Kendi koṣṭha türünü bu üç addan birine oturtmaya çalışmak, bir hekimin muayene sonunda verebileceği bir kararı burada peşin almaktır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Koṣṭha, gövdenin ortasındaki geniş iç bölgeye verilen ad; Caraka Saṃhitā'nın on birinci bölümü bu bölgeyi hem iç yol hem mahāsrotas olarak anıyor ve ham ile sindirilmiş maddenin hazneleri barındırdığını söylüyor. Aynı bölüm hastalığın bedende ilerlediği güzergâhı dış, orta ve iç yol olmak üzere üçe ayırıyor; koṣṭha bu üçlünün iç tarafı.

Aṣṭāṅga Hṛdaya aynı sözcüğü başka bir düzeyde kullanıyor: koṣṭha orada bir yer değil, gövdenin sert mi, yumuşak mu, orta mı çalıştığını anlatan bir eğilim adı. Krūra vātaya, mṛdu pittaya, madhya ise kaphaya ve doşaların dengeli olduğu duruma bağlanıyor.

Aynı sözcüğün bir yerde bir bölgeyi, başka bir yerde bir eğilimi taşıması, Śarīra kavramı dersindeki yapı-işleyiş bölünmesinin koṣṭha üzerinden görünen hâli. Krūra, mṛdu ve madhya adları bir kişiyi etiketlemek için değil, klasik metnin kendi sınıflandırma dili için kuruluyor; bu adları kendi üzerine uygulamaya çalışmak, bir okuma aracını bir öz-teşhise çevirmek olur.

Sonraki derse köprü

Koṣṭha bu derste hem bir bölge hem bir eğilim adı olarak açıldı; ama bu geniş iç bölgenin içinde nelerin, hangi maddelerin kendine ait bir haznesi olduğu bu derste sorulmadı.

Caraka'nın mahāsrotas tarifi ham ile sindirilmiş maddenin hazneleri diyordu; bu hazneler klasik metinde āśaya adıyla anılıyor. Sonraki ders bu hazneleri hangi mantıkla adlandırdığını araştırıyor.