Śarīra kavramı

Açılış sahnesi

Eski bir taş köprünün ustası, çökmeye yüz tutmuş kemerin altına giriyor ve aşınmış taşları birer birer söküp yenileriyle değiştiriyor. Yıllar geçtikçe köprünün üzerindeki taşların çoğu değişmiş oluyor, ama köprünün adı, geçtiği vadi ve üzerinden geçen yol hep aynı kalıyor.

Bir çırak ustaya soruyor: taşların hepsi değiştiğinde köprü hâlâ aynı köprü mü? Usta, sorunun taşlarda değil köprünün kendisinde arandığını söylüyor; taş gelip geçer, köprüyü köprü yapan şey taşıdığı yoldur.

Bu, kurgusal bir onarım sahnesi. Ama sorduğu soru, klasik metnin bedeni adlandırırken sorduğu soruyla aynı köke iniyor: aşınan, değişen, yenilenen bir bütünü hangi sözcük taşıyor?

Bugünkü ders bu sözcüğü arıyor.

Bu derste ne olacak

Beşinci fakülte bedenin yapısını konu alıyor ve bu ders o fakültenin açılış dersi. Önce klasik metnin bedeni adlandırırken kullandığı sözcüğe, śarīra'ya, ve onun iki komşusuna, deha ve kāya'ya bakılacak.

Sonra Caraka Saṃhitā'nın bedeni nasıl tanımladığına geçilecek: bilincin dayandığı, beş büyük unsurun dengeli bir birleşiminden kurulu bir bütün. Bu tanım puruṣa ile karşılaştırılacak, çünkü ikisi aynı şey değil.

Ardından bugünkü Ayurveda eğitiminde beden bilgisinin yapı ve işleyiş diye iki ayrı derse bölünmesine bakılacak ve bu bölünmenin klasik metinde nereye kadar geçerli olduğu sorulacak. Ders modern anatomiyle ayrıntılı bir karşılaştırma yapmıyor; yalnızca iki anlatının ayrı yöntemlerle çalıştığını hatırlatıyor.

Sıfır noktası

Śarīra sözcüğü bu akademide yabancı değil. Āyus'un dört bileşenini işleyen derste beden, duyular, zihin ve benliğin bir arada durduğu söylenmiş, śarīra bu dörtlünün ilk üyesi olarak adlandırılmıştı. O ders sözcüğü tek bir cümleyle bırakmış, ayrıntısını sonraki fakültelere devretmişti.

Dördüncü fakülte boyunca beden çoğunlukla işleyişiyle konuşuldu: doşalar nasıl dengede kalır, dhātu zinciri nasıl işler, mala nasıl ayrılır. Beşinci fakülte aynı bedene başka bir sorudan yaklaşıyor: bu beden klasik metinde nasıl bir bütün olarak adlandırılıyor ve o adlandırmanın sınırları nerede duruyor?

Klasik dilde bedeni adlandıran sözcük bir tane değil; en az üç tane bulunuyor, üçü de ayrı bir kökten türüyor. Üçü de aynı nesneyi gösteriyor, ama başka bir taraftan bakıyor.

Mekanizma — üç sözcük, tek beden

Klasik dilde bedeni adlandıran tek sözcük śarīra değil. Deha ve kāya da aynı işi görür ve üçü de günlük çeviride sık sık tek bir kelimeye indirgenir. Yorum geleneği üçünü ayrı köklerden türetir; bunu kesin bir dilbilim iddiası olarak değil, bir okuma çizgisi olarak sunar.

Śarīra, «aşınır, yıpranır» anlamındaki śīryate fiiliyle ilişkilendirilir; bu okumaya göre sözcük bedeni sürekli aşınan, dönüşen bir şey olarak gösterir. Deha birikme ya da sıvanma anlamındaki bir kökle anılır ve bedeni katman katman oluşan bir şey olarak resmeder. Kāya, toplanma anlamındaki bir kökle bağlanır ve bedeni ayrı parçaların bir araya gelişi olarak vurgular.

Üç kök de tartışmasız bir dilbilim sonucu değildir; yorum geleneğinin taşıdığı okuma çizgileridir. Buna rağmen birlikte söyledikleri açıktır: aynı nesne, üç ayrı açıdan adlandırılmış.

Mekanizma — bilincin dayanağı

Caraka'nın tanımı iki parçadan kurulu: beden bilincin dayandığı taraftır, ve beden beş büyük unsurun dönüşümlerinin dengeli bir birleşimidir. İki parça birlikte okunmalı; biri atlanırsa tanım eksik kalır.

Birinci parça bedeni edilgen bir kaptan çıkarır; beden taşıdığı şeyin üzerinde durabileceği bir zemin oluyor. Bu, śarīra'yı puruṣa'dan ayıran çizginin de yeridir: puruṣa bilinçle birlikte bütün kişidir, śarīra o bütünün bilincin dayandığı bedensel tarafıdır.

İkinci parça beş büyük unsurun katılımını hatırlatır ve bu katılımın dengede olması gerektiğini söyler. Birleşim rastgele bir yığılma değil, dengeli bir bir arada bulunmadır; denge sözcüğü tanımdan çıkarılırsa geriye yalnızca bir madde listesi kalır.

Āyus'un dört bileşeni hatırlanırsa śarīra bu dörtlünün yalnızca bir üyesidir, tamamı değildir; duyular, zihin ve benlik ayrı ayrı sayılır ve śarīra onların yerine geçmez.

Usta katmanı — yapı ile işleyiş arasındaki çizgi

Bugünkü Ayurveda okullarında beden bilgisi genellikle iki ayrı derse bölünür: Rachana Śarīra yapıyı, Kriyā Śarīra işleyişi anlatır. Bu fakültenin adı da bu bölünmeden geliyor.

Bölünmenin kendisi klasik metnin bir cümlesi değil. Śārīrasthāna, yapıyı ve işleyişi çoğu zaman aynı bölümde iç içe anlatır. Bugünkü ayrım öğretimi kolaylaştıran bir düzenlemedir ve klasik metnin kendi sınırı gibi sunulduğunda bir yanlışlık doğar.

Bu ayrımı okurken bir araç bulunması işe yarıyor: bir śarīra cümlesinin yapıdan mı işleyişten mi söz ettiğini, klasik metinden mi bugünkü öğretim düzeninden mi geldiğini sormak.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders bedenin klasik olarak nasıl adlandırıldığını ve tanımlandığını anlattı; modern anatomiyle ayrıntılı bir karşılaştırma yapmadı. Modern anatomi kesit alan, ölçen ve kaydeden ayrı bir bilim dalıdır ve aynı sözcüğü konu alsa bile klasik tanımla birebir üst üste bindirilemez.

Suśruta Saṃhitā'nın kendi Śārīrasthāna bölümü de bedenin parçalarını sayar ve bu sayım sonraki derslerin kaynaklarından biri olacak. Bu ders o sayıma girmiyor; sayı kendi bağlamında verilecek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Klasik metin bedeni adlandırırken tek bir sözcükle yetinmez; śarīra, deha ve kāya aynı nesneyi üç ayrı kökten gösterir ve her kök bedenin başka bir yüzünü öne çıkarır.

Caraka'nın tanımı bedeni bilincin dayandığı taraf olarak kurar ve bu dayanağı beş büyük unsurun dengeli bir birleşimiyle açıklar; denge koşulu tanımın ayrılmaz bir parçasıdır.

Śarīra puruṣa değildir. Puruṣa bilinçle birlikte bütün kişidir, śarīra o bütünün bilincin dayandığı bedensel tarafıdır ve āyus'un dört bileşeninden yalnızca biridir.

Rachana Śarīra ile Kriyā Śarīra ayrımı bugünkü öğretim düzenidir. Śārīrasthāna yapı ile işleyişi çoğu zaman aynı bölümde bir arada anlatır ve bu ayrımı kök metnin kendi sözü gibi aktarmak bir yanlışlıktır.

Modern anatomi kendi yöntemleriyle, ölçerek ve kesit alarak çalışan ayrı bir bilim dalıdır. Klasik tanım bir yorum geleneğinin ürünüdür ve iki anlatı aynı sözcüğü konu alsa bile birbirinin yerini tutmaz.

Bu dersteki tanım bir kavramı tanıtır; bir bedeni değerlendirmek başka bir iştir ve o iş bir hekim muayenesiyle yürür.

Sonraki derse köprü

Bu ders bedeni adlandıran sözcüğü ve o sözcüğün taşıdığı tanımı açtı; bedenin kendisi hâlâ tek bir bütün olarak duruyor, hiçbir bölümüne ayrılmadı.

Bu bütünlük burada bitmiyor. Bir sonraki adım bedenin büyük bölümlerine, aṅga'ya, ve onların kendi içindeki alt bölümlerine, pratyaṅga'ya, nasıl ayrıldığını soruyor; bu ayrımın nereden başladığı ve kaç basamakta durduğu orada açılacak.