Srotomūla

Açılış sahnesi

Dağ köyünün en yaşlı çobanı, otlattığı vadideki her dereyi adıyla bilir. Dereler aşağı indikçe birbirine karışır, genişler, köyün değirmenine kadar tek bir akıntı gibi görünür. Ama çoban bir dereye bakınca önce aşağıdaki genişliğe değil, suyun nereden çıktığına bakar.

Bir yaz günü vadinin ortasındaki dere birden bulanır. Genç bir çırak değirmenin önündeki geniş yatağı işaret eder, sorunun orada olduğunu söyler. Çoban suyu izleyerek yukarı çıkar, tepedeki kayalık bir kaynağa varır; bulanıklık oradan başlamıştır, geniş yatak yalnızca onu taşımıştır.

Çırak sorar: aynı su değil mi her yerde? Çoban evet der, ama bir derenin nereden çıktığını bilmek, nereye gittiğini bilmekten başka bir bilgidir.

Vadi ve çoban bir benzetmeden ibarettir; ne dağ ne kayalık bir kaynak bedende karşılığını bulur. Ama bir yolun bir de kökü olabileceği, kökün yol boyunca görülen genişlikten ayrı bir şey olduğu düşüncesi, ilerleyen sayfalarda değişik bir görünümle geri gelecek.

Bu derste ne olacak

Bu ders srotomūla sözcüğünü açacak: mūla kök demektir, srotomūla ise bir srotasın kök yeri anlamına gelir. Caraka'nın srotas bölümü her srotas için böyle bir kök yeri sayar; önce bu sayımın ne anlama geldiği, sonra kök yerinin şerh geleneğinde nasıl okunduğu görülecek.

Ardından önceki modüllerde tanıtılan birkaç yer adının burada nasıl yeniden karşımıza çıktığı gösterilecek: āmāśaya, pakvāśaya, basti gibi adlar artık bir kök yeri sıfatıyla anılacak. Bir kökün bütün yoldan farklı olduğu da ayrıca açılacak.

Son bölüm Suśruta geleneğinin bazı kökleri farklı saymasını ve çevirideki sınırı işleyecek. Ardından usta katmanı bir kök yeri cümlesini denetlemek için birkaç ölçüt sunacak.

Srotasların içinde akışın nasıl işlediği bu derste anlatılmıyor; bir yolun ne zaman bozulduğu da öyle. Bu ikisi modülün ilerleyen derslerinde işlenecek.

Bu ders kimseye kendi organları hakkında bir okuma önermez; kök yeri adları klasik metnin adlandırma düzenini gösterir, sağlığa dair hiçbir bilgi taşımaz.

Sıfır noktası

Önceki ders srotas adlarının Vaha adlandırması kuralına göre kurulduğunu ve Giriş–doku–atık kümeleri içinde toplandığını gösterdi. Ama bir vaha adının bedende nereden çıktığı orada hiç açılmadı; bu ders şimdi bu açığı kapatıyor.

Klasik metin bir srotası yalnızca taşıdığı şeyle değil, kimi zaman kökeniyle de tanımlar. Bu kökeni gösteren sözcük srotomūladır.

Mekanizma — Srotomūla: kök kavramı

Mūla sözcüğü Sanskritçede kök anlamına gelir. Srotomūla, bu köke srotas sözcüğü eklenerek kurulan bir addır: bir srotasın kök yeri, yolun dayandığı, bağlı sayıldığı nokta.

Kökün ne anlama geldiği şerh geleneğinde tek bir biçimde okunmaz: kimi yorumlarda kök bir yolun doğduğu nokta, kimi yorumlarda yolu en çok etkileyen merkezdir; bu ders iki okumadan birini seçmez, ikisi de Kök metin–şerh ayrımı üzerinden ayrı katmanlarda durur.

Mekanizma — Yer adının dönüşü

Bu kök yerlerinin bir kısmı akademide daha önce görülmüş adlardır. Caraka'nın srotas bölümünde besin yolunun, annavahanın, kökleri arasında āmāśaya sayılır; āma dersinde görülen bu yer burada bir kök yeri sıfatıyla döner. Aynı bölümde dışkı yolunun, purīṣavahanın, kökleri arasında pakvāśaya anılır; purīṣa dersinde toplanma yeri olan bu ad burada bir kök olarak geçer.

İdrar yolunun, mūtravahanın, kökleri arasında basti sayılır; mūtra dersinde görülen bu ad da aynı biçimde geri döner. Kan yolunun, raktavahanın, kökleri olarak karaciğer ve dalak anılır; rakta dersinde ranjaka pittanın yeri tartışılırken bu iki organ zaten geçmişti. Ter yolunun, svedavahanın, kökleri olarak meda ve kıl dipleri sayılır; sveda dersinde medanın atığı olan bu bağ burada bir kök ilişkisine dönüşür.

Bu dönüş rastgele değildir; akademide öğrenilen bir yer, burada başka bir kavramın parçası olarak yeniden işe yarar. Metin çoğu srotas için birden fazla kök sayar; burada anılan beş örnek bu sayımın yalnızca birer parçasıdır.

Mekanizma — Kök–yol ayrımı ve liste çoğulluğu

Açılıştaki çobanın gördüğü ayrım burada adını bulur. Bir srotasın kök yeri, o yolun tamamı değildir; bir yol kökünden bedenin başka bir bölgesine kadar uzanabilir. Kök, yolun başladığı ya da en çok bağlı olduğu yerdir.

Klasik anlatımda kök, bir yol incelenirken hesaba katılan bir noktadır; bir yol üzerinde bir sorun düşünüldüğünde kökü de ayrıca anılır. Bu, bozulma türlerinin nasıl işlediğini anlatmaz; yalnızca kökün klasik incelemede neden anıldığını gösterir.

Kök sayımı da tek bir dökümle sınırlı değildir. Suśruta'ya bağlanan bir gelenek kimi srotaslar için başka bir kök sayısı verir; bu ayrım Liste çoğulluğu kapsamına girer, hangi sayımın esas alınacağı burada seçilmez.

Mekanizma — Çeviri ve kanıt sınırı

Srotomūla adlarının Türkçeye aktarılması da kendi sınırını taşır. Kök yeri karşılığı yeri doğru gösterir, ama iki okumayı tek başına ayırt etmez.

Usta katmanı — Kök sınaması

Bir kök yeri cümlesiyle karşılaşıldığında aşağıdaki ölçütler o cümlenin ne söylediğini ayırt etmeye yardım eder.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders boyunca srotomūla adı, kök yerinin şerh geleneğindeki iki okuması, yer adının dönüşü, kök–yol ayrımı ve liste çoğulluğu sırayla açıldı. Bir yolun içinde akışın nasıl işlediği ve bir kökün ne zaman bozulduğu burada anlatılmadı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Srotomūla, bir srotasın klasik anlatımda dayandığı, bağlı sayıldığı kök yerine verilen addır; sözcük mūla, yani kök, ile srotas adının birleşmesinden kurulur. Caraka'nın srotas bölümü her srotas için böyle bir kök sayar ve çoğu srotas için bu kök birden fazla yerdir.

Kökün ne anlama geldiği şerh geleneğinde tek bir biçimde okunmaz: kimi yorumlarda kök bir yolun doğduğu nokta, kimi yorumlarda yolu en çok etkileyen merkezdir; bu iki okuma Kök metin–şerh ayrımı üzerinden ayrı katmanlarda durur.

Önceki modüllerde görülen āmāśaya, pakvāśaya, basti ve meda gibi adlar burada yeniden karşımıza çıkar; karaciğer ile dalak da rakta dersindeki tartışmadan tanıdıktır; Yer adının dönüşü bu geri geliş için kullanılan addır. Kök–yol ayrımı ise kök yerinin, izlenen bütün güzergâhtan ayrı bir şey olduğunu hatırlatır.

Bazı kökler için Suśruta'ya bağlanan gelenek Caraka'dan farklı bir sayı verir; bu ayrım da Liste çoğulluğu kapsamına girer. Kök sınaması, bir cümlede hangi srotasın söz konusu olduğunu, kökün tekil mi çoğul mu sayıldığını ve cümlenin bir organ yorumuna kayıp kaymadığını kontrol eden bir okuma yöntemidir.

Vadideki çobanın dereyi yukarı izleyerek kaynağına ulaşması gibi, bir kök yerini bulmak da yolun tamamını görmek değildir; yalnızca nereden çıktığını gösterir.

Sonraki derse köprü

Bu ders kök yerlerinin ne olduğunu ve şerh geleneğinde nasıl okunduğunu gösterdi. Bir srotasın içindeki akışın klasik anlatımda nasıl düşünüldüğü ve taşıma işinin neye bağlı sayıldığı henüz açılmadı.

Modülün dördüncü dersinin adı Akış ve taşıma. O ders, bir yolun içinde akışın nasıl gerçekleştiğini ve taşıma işinin klasik anlatımda hangi etkenlere bağlandığını soracak.