Başlıca srotas grupları

Açılış sahnesi

Büyük bir kervansarayın kapıcısı her akşam aynı işi yapar: gelen ve giden her şeyi bir kapıdan geçirir, ama kapıları asla tek bir adla anmaz. Yük kapısından çuvallar, denkler ve sandıklar girer; su kapısından yalnızca kırbalar ve tulumlar geçer; hayvan kapısından da katır ve deve kervanları. Kapıcı bir kapıyı adlandırırken önce o kapıdan neyin geçtiğine bakar, adı ona göre kurar.

Çırağı bir gün sorar: neden hepsi tek bir büyük kapıdan geçmiyor? Kapıcı, karışık bir kapının hiçbir işe yaramayacağını söyler; yük ile suyu aynı kapıdan geçirirsen, hangi malın nereye gittiğini bir daha kestiremezsin. Sonra kapıları kendi aralarında topladığı öbeklerden söz eder: dışarıdan içeri girenlerin kapıları, kervansarayın içinde bir bölümden ötekine geçenlerin kapıları ve dışarı çıkanların kapıları. Her öbeğin kendi kapı takımı, her kapının da taşıdığı şeyden gelen kendi adı vardır.

Bu sahne yalnızca bir benzetmedir; gerçek bedende kapı da kervansaray da yoktur. Ama bir yolun adının, o yoldan neyin geçtiğine göre kurulması ve yolların birkaç öbekte toplanması fikri, ilerleyen bölümlerde başka bir kılıkta karşımıza çıkacak.

Bu derste ne olacak

Önceki ders srotasın genel kavramını, adının kökenini ve srotomaya beden fikrini kurmuştu; bu ders bu kalabalık yol topluluğunun ortak bir kurala göre nasıl adlandırıldığını ve hangi öbeklerde toplandığını gösterecek. Önce srotas adlarının taşınan şeyin adına eklenen bir sonek üzerinden kurulduğu açılacak. Ardından Caraka'nın listesindeki adların toplandığı kümeler tek tek anılacak. Sonra zihnin de kimi yerlerde bir yol sayılıp sayılmadığı ve bu sayımın kaynaklar arasında neden değiştiği açılacak. En sonda bu adların Türkçeye çevrilirken karşılaştığı sınır bir bölümün konusu olacak.

Usta katmanı bir vaha cümlesini denetlemek için birkaç adım önerecek. Bu ders her yolun bedende nereden başladığını, akışın nasıl işlediğini ve bir yolun ne zaman bozulduğunu anlatmaz; bunlar modülün ilerleyen derslerinin konusu.

Bu ders kimsenin kendi bedeninde hangi yolun bozuk olduğunu aramasını önermez; bu döküm bir adlandırma düzenini açıklar, kimsenin durumu hakkında bir yorum taşımaz.

Sıfır noktası

Önceki ders srotasın bir yol kavramı olduğunu, bedenin bu yollardan kurulu sayıldığını ve srotasın yapı değil işlev olarak da okunabileceğini gösterdi. Ama bu yolların ortak bir kurala göre adlandırılıp adlandırılmadığı ve kaç öbekte toplandığı sorusu orada cevapsız bırakıldı; bu ders o soruyu karşılıyor.

Mekanizma — Vaha adlandırması

Caraka'nın srotas bölümünde bir yolun adı rastgele seçilmez. Ad, taşınan şeyin adına bir sonek eklenerek kurulur; bu sonek taşıyan anlamına gelir. Nefes taşıyan yola prāṇavaha, su taşıyan yola udakavaha, besin taşıyan yola annavaha denir. Sonek hep aynı kalır, değişen yalnızca önündeki sözcüktür.

Bileşik ad çözümü bu adlarda da uygulanır: bir vaha adıyla karşılaşınca önce sonekin önündeki gövdeye bakılır, çünkü orası taşınan şeyi söyler; sonek kendisi sabittir ve yalnızca bir taşıma bildirir.

Mekanizma — Giriş, doku ve atık kümeleri

Caraka'nın srotas bölümündeki listede bu adlar tek tek değil, kümeler hâlinde toplanarak sayılır. Dışarıdan bedene girenlerin yolları giriş kümesinde durur: prāṇavaha, udakavaha, annavaha. Yedi dokunun yolları doku kümesinde toplanır: rasavaha, raktavaha, māṃsavaha, medovaha, asthivaha, majjāvaha, śukravaha. Bedenden ayrılanların yolları da atık kümesinde durur: mūtravaha, purīṣavaha, svedavaha.

Bu yapı önceki modüllerle doğrudan konuşur. Yedi dokunun her biri dhātvāgni dersinde görülen kendi girdi–ürün zincirine sahiptir; doku kümesi bu zincirin her halkasına kendi yolunu tanır. Üç mala dersinde görülen mūtra, purīṣa ve sveda de atık kümesinde kendi yollarıyla anılır. Bir yolun varlığı, o yolun taşıdığı şeyin akademide zaten görülmüş olmasına dayanır.

Mekanizma — Zihnin yolu ve liste çoğulluğu

Kimi yerlerde klasik metinler zihnin de kendi bir yolundan, manovahadan söz eder. Bu ad öteki kümelerin dışında ayrı durur; burada yalnızca adı geçer.

Bir başka fark da liste sayısında görülür. Suśruta geleneğine bağlanan bir liste srotasları Caraka'dan farklı sayar ve farklı öbeklere ayırır; bu fark Liste çoğulluğu örneğidir ve burada hangisinin doğru sayıldığı seçilmez.

Mekanizma — Çeviri sınırı

Bu vaha adlarının Türkçeye çevrilmesi de kendi payını geride bırakır. Solunum yolu, sindirim yolu ve idrar yolu gibi karşılıklar günlük dilde tanıdıktır, ama Kısmi karşılık örneğidir: bu sözcükler taşınan şeyi doğru gösterir, fakat vaha soneğinin taşıdığı geniş, kimi yerde gözle görülmeyen yol fikrini daraltıp somut bir organa bağlar.

Usta katmanı — Vaha sınaması

Bir vaha adı bir cümlede geçtiğinde, aşağıdaki adımlar o cümlenin hangi katmanda durduğunu göstermeye yardımcı olur.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders vaha adlandırmasını, Caraka'nın giriş, doku ve atık kümelerini, manovahanın ayrı konumunu ve liste çoğulluğunun bu adlarda da geçtiğini bir araya getirdi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Srotas adları rastgele seçilmez; Vaha adlandırması, taşınan şeyin adına taşıyan anlamındaki bir sonek eklenerek kurulur. Prāṇavaha nefesi, udakavaha suyu, annavaha besini taşıyan yolun adıdır; sonek hep aynı kalır, değişen yalnızca önündeki gövdedir.

Caraka'nın srotas bölümündeki liste bu adları kümeler hâlinde toplar: dışarıdan girenlerin yolları giriş kümesinde, yedi dokunun yolları doku kümesinde, bedenden ayrılanların yolları atık kümesinde durur. Her küme taşınan şeyin kaynağına göre çizilir; küme sırası bir önem derecesi bildirmez. Kimi yerlerde bir de zihne ayrılmış manovahadan söz edilir; bu ad kümelerin dışında, ayrı bir başlık olarak durur.

Suśruta geleneğine bağlanan bir liste srotasları farklı sayar ve farklı öbeklere ayırır; bu Liste çoğulluğu örneğidir, bir kaynağı ötekinden üstün kılmaz. Bu adların Türkçeye çevrilmesi de kendi payını geride bırakır: solunum yolu ya da idrar yolu gibi çeviriler Kısmi karşılık örneğidir, taşınan şeyi gösterirler ama vaha soneğinin geniş kapsamını daraltırlar.

Vaha sınaması, bir cümlede gövdeyi, kümeyi ve çeviriyi tek tek kontrol eden bir denetim dizisidir; basılı bir ifadeyi süzer, okuyanın kendi bedeni üzerine bir yargı üretmez.

Sonraki derse köprü

Bu ders yolların hangi kümelerde toplandığını ve adlarının nasıl kurulduğunu gösterdi. Ama her yolun klasik anlatımda bir kök yeri olduğu ve bu kökün ne anlama geldiği sorusu henüz açılmadı.

Sonraki ders Srotomūla'yı ele alacak; her vahanın bir kök yerinin sayılıp sayılmadığını ve bu kökün ne anlama geldiğini soracak.