Upadhātular

Açılış sahnesi

Bir marangoz atölyesinde usta büyük bir masa tahtasını biçime sokuyor. Testere her geçişinde ana tahtadan ince şeritler ayrılıyor; usta bu şeritleri hemen süpürüp atmıyor, yanına koyduğu ayrı bir sehpaya diziyor. Çırak bu ince parçaların neden saklandığını soruyor.

Usta cevap veriyor: bu şeritler masanın kendisi değil, ama masa yapılırken ortaya çıkan ve başka bir işe yarayan parçalar; biri bir çekmece kızağına destek olacak, biri bir kapı menteşesinin altına konacak. Ayrı bir köşede ince bir toz yığını duruyor; bu, testerenin bıraktığı talaş, hiçbir yere girmeyecek, süpürgeyle toplanıp atılacak.

Çırak üç yığını yan yana görüyor: ana tahta, kenara ayrılan şeritler, bir de talaş. Üçü aynı kesimden çıkıyor ama üçü ayrı bir yere gidiyor. Usta şeritleri göstererek "bunlar ana işin yanında doğdu, ama boşa gitmiyor," diyor.

Bu dersin odağındaki upadhātular, tıpkı bu şeritler gibi, ana ürünün yanında beliren ve kendi başına bir işe yarayan yapılardır; ana ürünün kendisi değildirler. Atölye yalnızca bir benzetmedir, bedende ne bir testere ne de bir tezgâh vardır.

Bu derste ne olacak

İlk bölüm upadhātu sözcüğünün kökünü ve bu yapıların girdi–ürün zincirine neden katılmadığını açacak. İkinci bölüm Caraka Saṃhitā'daki listeyi, hangi dokunun hangi ikincil yapıyı çıkardığını verecek. Üçüncü bölümde bu listenin sonraki dönem bazı derlemelerde nasıl genişlediği görülecek, dördüncü bölümde bu genişlemenin çeviriyle sınırı tartışılacak. Beşinci bölüm ārtavanın bu listedeki yerini, altıncı bölüm upadhātu ile atılan bir ürün arasındaki farkı gösterecek. Usta katmanı bir upadhātu cümlesini süzmek için dört adımlık bir sınama sunuyor.

Ders burada bedenden atılan ürünleri ve bir dokunun ne ölçüde arı ve iyi oluştuğunun nasıl okunduğunu anlatmaz; ilki bir sonraki modülün, ikincisi bu modülün son dersinin konusu. Ders hiçbir upadhātuya bağlı klasik göstergeye girmez; kimseyi kendi derisini, saçını ya da dişini bu kavram üzerinden okumaya yöneltmez.

Sıfır noktası

Sekizinci ders yedi dokunun birbirini beslerken hangi benzetmelerin kullanıldığını gösterdi; bu anlatımların hepsi bir dokudan ötekine giden ana akışa odaklandı. O akışın yanında başka bir şeyin belirip belirmediği sorusu orada yanıtsız kaldı.

Bu dersin konusu bu sorunun kendisidir. Bir doku bir ötekini beslerken, ana dokunun yanında bazen ayrı bir yapı da ortaya çıkar; bu yapı dizinin bir sonraki halkasına girmez, kendi başına durur.

Mekanizma — Zincir dışı ürün

Dhātvāgni dersinde kurulan girdi–ürün zinciri, her dokunun bir öncekinden aldığı maddeyi işleyip bir sonrakine aktarmasını anlatır. Upadhātular bu zincirin dışında durur: ana doku oluşurken yanında beliren bu yapı, sonraki dokuya girdi sağlamaz.

Mekanizma — Caraka listesi

Mekanizma — Liste çoğulluğu

Caraka listesi dört dokuyla sınırlı kalırken, kimi derlemelerde bu liste genişler. Örneğin Śārṅgadhara Saṃhitā'ya bağlanan bir listede upadhātular yedi dokunun hepsine yayılır; asthi için dişler, majjā için saçlar gibi öğeler bu genişlemede eklenir.

Bu genişleme Kök metin–şerh ayrımı ile birlikte okunur: Caraka'nın kök metni dört dokuyla sınırlı kalırken, sonraki bir derleme farklı bir sayım sunar. Asthi dersinde geçen dişler sözü de bu geniş listeye dayanır, kök metnin kendisine değil. Model çoğulluğu terimindeki mantık burada da geçerlidir: hangi listenin tek başına yeterli olduğu belirlenmez.

Mekanizma — Çeviri ve kanıt sınırı

Upadhātu için Türkçede kullanılan "ikincil doku" ya da "yan doku" gibi karşılıklar kısmi kalır. Kısmi karşılık burada da geçerlidir: bu sözcükler yan konumu taşır, ama hangi listeye göre kaç upadhātu sayıldığını taşımaz.

Mekanizma — Ārtava bağlantısı

Yedinci derste kurulan Ārtava çift kullanımı burada somutlaşır. Caraka listesinde ārtava rasanın upadhātusu olarak sayılır; bu, o derste açılan iki kullanımdan birinin, rasaya bağlı olanının, tam olarak nerede geçtiğini gösterir.

Mekanizma — Yan ürün–atık ayrımı

Upadhātu bedende kalıp kendi başına bir işe yarayan bir yapıdır. Bedenden atılan bir ürün ise farklı bir kategoridir; o ürün bedende kalmaz, dışarı çıkar. Bu ikinci kategorinin ayrıntısı modülün bir sonraki başlığının konusu; burada yalnızca iki kategori arasındaki çizgi belirtiliyor.

Usta katmanı — Upadhātu sınaması

Bir metinde upadhātu ile karşılaşan biri şu dört adımı sırayla uygulayabilir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders upadhātu kavramını, Caraka listesini, listenin nasıl genişlediğini, ārtavanın bu listedeki yerini ve upadhātu ile atılan bir ürün arasındaki çizgiyi kurdu. Bedenden atılan ürünün kendisi ve bir dokunun en arı hâli burada işlenmedi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Upadhātu, bir ana dokunun oluşumu sırasında onun yanında ortaya çıkan, kendi başına bir işe yarayan ama dizinin girdi–ürün zincirine katılmayan bir yapıdır. Upa- öneki bu yan konumu taşır; upadhātu ana dokunun bir eksiği ya da bir bozulması değil, ayrı bir kategoridir.

Caraka Saṃhitā'daki listede bu yapı yalnızca ilk dört dokuya bağlanır: rasadan süt ve ārtava, raktadan kiriş benzeri yapılar ve damarlar, māṃsadan bir yağ katmanı ile ayrı deri katmanları, medadan bağ benzeri yapılar. Kimi derlemelerde, örneğin Śārṅgadhara Saṃhitā'ya bağlanan bir listede, bu döküm yedi dokunun hepsine yayılır ve asthi ile majjā için de birer upadhātu sayılır. Liste çoğulluğu bu ayrılığı bir yanlışlama değil bir kaynak çeşitliliği olarak okur.

Ārtava, Caraka listesinde rasanın upadhātusu olarak geçer; bu, yedinci derste açılan çift kullanımdan birinin somut bir yeridir. Upadhātu bedende kalıp bir işe yarayan bir yapıdır; bedenden atılan bir ürün ise ayrı bir kategoridir ve modülün sonraki başlığında ele alınır.

Upadhātu sınaması, bir metindeki bu terimi kaynağına, kategorisine, çevirisine ve kuramın sınırına göre süzen dört adımdan oluşur. Bu adımlar yazılı bir metni çözümlemek içindir, bir kişiyi hükme bağlamak için değildir.

Sonraki derse köprü

Bu ders ana dokunun yanında beliren yapıları kurdu. Ama bir dokunun kendi içinde en iyi oluşmuş, en olgun hâlinin klasik anlatımda nasıl adlandırıldığı henüz açılmadı.

Onuncu ders bu adı, Dhātu sāra'yı, tanıtacak ve bu adın kişilere nasıl uygulandığını soracak.