Śukra/Ārtava

Açılış sahnesi

Bir tohumcunun bahçesinde yıl boyunca tek bir bitki türü yetiştirilir. Bahçıvan toprağı hazırlar, sulama düzenini kurar; bitki bütün mevsim boyunca kendi yapraklarını, gövdesini ve köklerini besler.

Sonbaharda hasat gelir. Bahçıvan üründen büyük kısmını ayırıp kurutur; bu kısım satılacak ya da tüketilecektir. Ama küçük bir pay ayrı bir kutuya konur: en sağlıklı bitkiden toplanan, gelecek yılın ekimine bırakılan tohum.

Çırak sorar: bu tohum öteki tanelerden farklı mı görünüyor? Bahçıvan hayır der; fark görünüşte değil, ayrıldığı yerdedir. Öteki taneler o yılın sofrasına gider, bu kutu bir sonraki yılın tarlasına.

Yedili dizinin son halkası da böyle bir ayrımla anlatılır. Bu bahçe bir örnek olarak kullanılıyor; insan bedeni ne bir tarladır ne bir hasat.

Bu derste ne olacak

İlk bölümde śukranın majjādan nasıl oluştuğu ve klasik anlatımın ona verdiği işlev, garbhotpāda, ele alınacak; ardından dizinin bu son halkasının öteki altı dokudan farklı bir yöne baktığı, dizinin ucu kavramıyla gösterilecek.

Sonra Suśruta Saṃhitā'daki bir benzetmeyle śukranın bedende nasıl düşünüldüğü kısaca aktarılacak. En geniş bölümde, bu son halkanın śukra ve ārtava olmak üzere iki adı taşıması ve ārtava sözcüğünün kendi içinde iki farklı yerde geçmesi açılacak. Son olarak kapha akrabalığı ve çeviri sınırları işlenecek.

Bu ders üreme, cinsellik, doğurganlık, gebelik, regl ya da menopoz hakkında hiçbir bilgi ya da öneri vermez. Śukranın azalması ya da çoğalmasına bağlanan klasik işaretler burada sayılmaz, bu dokuyu artırdığı söylenen hiçbir yiyecek ya da uygulama anılmaz. Kimse kendi bedenini, regl düzenini ya da doğurganlığını bu kavram üzerinden okumaya yönlendirilmez.

Sıfır noktası

Majjā, dizinin altıncı halkasıydı: asthinin içini dolduran, kabuk ile öz ilişkisiyle anlatılan bir doku. Girdisini bir sonraki basamağa devreder ve bu basamak dizinin yedinci ve son halkasıdır.

Mekanizma — Śukra dhātu: Garbhotpāda

Caraka Saṃhitā, Cikitsāsthāna bölümünün on beşinci kısmında yedi dokunun sırayla birbirinden nasıl doğduğu anlatılır; śukra bu sırada majjādan sonra gelir ve ondan oluşur.

Mekanizma — Dizinin ucu

Dizinin ilk altı halkası, rasadan majjāya uzanan dokular, bedenin kendisini kurar, besler ve dolgunlaştırır. Śukra ile birlikte dizi farklı bir yöne döner: son halka bedenin kendi bakımından çıkıp bir sonraki kuşağa dönük bir işle tanımlanır.

Mekanizma — Yaygın öz benzetmesi

Suśruta Saṃhitā'daki bir benzetmeye göre śukra bedenin tek bir yerinde toplanmış bir madde gibi düşünülmez; sütte dağılmış yağ ya da şeker kamışının her lifine yayılmış şeker gibi, bütün bedene yayılmış bir öz olarak anlatılır. Bu benzetme bir organ tarif etmez, bir yaygınlık fikrini aktarır.

Mekanizma — Ārtava çift kullanımı

Klasik anlatım dizinin bu son halkasını tek bir adla bırakmaz; śukra ve ārtava olmak üzere iki adla anılır. Ārtava sözcüğünün kendisi de klasik metinde tek bir anlama sabitlenmez, iki ayrı bağlamda geçer.

Caraka Saṃhitā'da ārtava, rasanın ikincil ürünlerinden biri olarak anılır; bu kullanım ilerideki bir upadhātu dersinin konusudur, burada tanımlanmaz. Kimi anlatımlarda, özellikle Suśruta geleneğinde, aynı sözcük śukranın karşılığı olarak kullanılır.

Hangi kullanımın "doğru" olduğuna burada karar verilmez; iki kullanım da klasik metinlerde yer alır. Öğrenilmesi gereken şey, bir cümlede ārtava geçtiğinde hangi bağlamın kastedildiğine bakmaktır.

Mekanizma — Kapha akrabalığı

Śukra klasik anlatımda yağlı, ağır ve tatlı nitelikleriyle anılır; bu üçü kaphanın imzasıyla örtüşür. Ortak nitelik bir akrabalık kurar, ama iki kavramı eşitlemez: kapha bedeni yöneten bir ilke, śukra ise dizinin bir halkasıdır.

Mekanizma — Çeviri sınırları

Śukra için Türkçede iki karşılık yaygındır: "meni" ve "sperm". İkisi de kavramı daraltır: yaygın öz benzetmesindeki bütün bedene yayılma fikrini taşımaz, ārtava tarafını dışarıda bırakır ve terimi baştan cinsel bir çerçeveye kilitler.

"Üreme özü" gibi betimleyici bir karşılık bu daralmayı azaltır, ama o da kısmi kalır: garbhotpādanın bedenin ötesine bakan yönünü taşır, yaygınlık fikrini ve ārtava çift kullanımını yine de karşılamaz. Bu, akademide daha önce görülen kısmi karşılık örneklerinden biridir.

Usta katmanı — Son halka sınaması

Bir cümlede śukra ya da ārtava geçtiğinde, o cümle dört ölçütle sınanabilir.

Bu dört ölçüt birlikte çalışır: biri işlevin sınırını çizer, öteki ārtava bağlamını ayırır, bir başkası çeviri yönünü ortaya çıkarır, sonuncusu cümlenin kuramda mı kaldığını belirler.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste śukra ve ārtavanın dizideki yeri, garbhotpāda işlevi, dizinin ucu, yaygın öz benzetmesi, ārtava çift kullanımı, kapha akrabalığı ve çeviri sınırları ele alındı. Śukranın azalması ya da çoğalmasına bağlanan klasik işaretler burada anlatılmadı.

Śukranın ve öteki dokuların upadhātuları, śukranın kendi atığı, yedi dokunun birbirini nasıl beslediğine dair kuramlar hâlâ önümüzdeki derslerin konusu. Śukra ile ilişkilendirilen ojas kavramı ise ilerideki bir başka konu.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Śukra, yedili dizinin yedinci ve son dhātusudur ve majjādan oluşur. Klasik işlevi garbhotpādadır: öteki altı doku bedenin kendi yapısını beslerken, śukra bedenin ötesine, yeni bir canlının oluşumuna dönük bir katkıyla tanımlanır. Bu fark dizinin ucu olarak adlandırılır.

Suśruta Saṃhitā'daki bir benzetmeye göre śukra bedende tek bir noktada toplanmaz; sütteki yağ ya da şeker kamışındaki şeker gibi bütün bedene yayılmış bir öz olarak düşünülür. Klasik anlatım bu son halkayı tek bir adla bırakmaz: śukra ve ārtava olmak üzere iki adla anar. Ārtava sözcüğü kendi içinde de iki bağlamda geçer; bir yerde rasanın ikincil bir ürünü, başka bir yerde śukranın karşılığıdır. Śukra kapha ile nitelik akrabalığı taşır, ama biri bir doşa, öteki bir dokudur.

Yedili dizi rasa ile başlar, sırasıyla rakta, māṃsa, meda, asthi ve majjā üzerinden ilerler, śukra ile tamamlanır. Garbhotpāda, dizinin ucu ve ārtava çift kullanımı klasik metnin çerçevesinde kalan üç başlıktır; hiçbiri okuyanın doğurganlığına ya da regl düzenine bakan bir ölçü değildir.

Sonraki derse köprü

Yedili dizinin son halkası, śukra ve ārtava kavramları burada kuruldu. Dizi tamamlandı, ama yedi dokunun birbirini nasıl beslediği hâlâ tek bir cümleyle özetlenmedi.

Modülün sekizinci dersinin adı Dhātu beslenme teorileri. O ders, yedi dokunun birbirini besleme sürecinin klasik anlatımlarda tek bir modelle değil, birbirinden farklı benzetmelerle kurulduğunu soracak.