Yaşam dönemleri

Açılış sahnesi

Bir köy bahçesinde üç ceviz ağacı yan yana duruyor. Birincisi birkaç yaşında bir fidan; gövdesi yumuşak, kabuğu nemli, her bahar birkaç karış uzuyor.

İkincisi orta yaşta, tam boyuna ulaşmış. Yaz güneşinde yaprakları parlıyor, dalları meyveyle yüklü; ceviz toplama zamanı bu ağacın en verimli günleri.

Üçüncüsü yaşlı. Gövdesinde bir oyuk açılmış, kabuğu kuru ve çatlak. Rüzgâr estiğinde ince dalları gıcırdıyor ve her kış birkaçı kırılıp yere düşüyor.

Üç ağaç aynı türden, aynı toprakta, aynı yağmurla büyüdü. Onları ayıran şey tür değil, zaman.

Bahçe bu dersin anlatacağı şeyin kaba bir resmi. Ağaçlar insan değildir, ve buradaki üç evre yalnızca yaşın bir yapıya iz bırakabileceği fikrini göz önüne koymak için seçildi.

Bu derste ne olacak

Önce günlük döngüyü veren dizenin dördüncü süreci ele alınacak: bir insan ömrü. Aynı üçlü biçimin bir ömre nasıl uygulandığı gösterilecek.

Ardından Caraka ile Suśruta'nın yaş dönemlerinin sınırlarını nasıl çizdiği karşılaştırılacak. İki derleme aynı üç dönemi sayar ama sınırlarda ayrılır.

Üçüncü bölüm, bir dönemin neden bir doşaya bağlandığını soracak. Yanıt, dokuların büyümesi, olgunlaşması ve azalmasıyla ilgili.

Dördüncü bölüm önemli bir ayrımı kuracak: bir dönemde bir doşanın öne çıkması, o kişinin doğuştan gelen yapısıyla aynı şey değildir.

Usta katmanında, yaşı bir doşaya bağlayan ifadeleri okumak için dört soruluk bir sınama verilecek.

Kutularda karşılaşılacak kişiler bu ders için düşünülmüş örneklerdir; gerçek birini anlatmazlar.

Sıfır noktası

Modülün yedinci dersi Vāgbhaṭa'nın tek satırlık bir dizesiyle açılmıştı. O dize dört süreci aynı sıraya bağlıyordu: bir gündüz, bir gece, bir yemek ve bir ömür. Gündüz ile gece o derste, mevsim ise bir önceki derste açıldı.

Ömre uygulandığında dize hayatın ilk yıllarını kaphaya, olgun yıllarını pittaya, son yıllarını vātaya verir. Çocukluk kaphanın, olgunluk pittanın, yaşlılık vātanın dönemidir.

Tanımdaki son cümle dersin ağırlık merkezidir. Bir döneme bir doşa bağlamak, o dönemin bir resmini çizmektir; bir kişinin resmini değil.

Mekanizma — dönemlerin sınırları

Caraka'nın Vimānasthāna bölümü, hastayı incelerken bakılacak etkenleri sayarken yaşı da bu etkenlerin arasına koyar ve ömrü üç döneme böler. Çocukluk on altı yaşına kadar sürer; orta yaş on altıdan altmışa uzanır; altmıştan sonrası yaşlılıktır.

Suśruta da ömrü üçe böler, ama orta yaşın sınırını yetmişe kadar uzatır. Aynı derleme çocukluğu da kendi içinde bölümler: yalnızca sütle beslenen, süt ile birlikte katı yiyecek alan ve katı yiyecekle beslenen çocuk.

İki derleme arasındaki fark bir çelişki gibi görünebilir. Ama iki metin de aynı üç dönemi sayar ve aynı doşaları bu dönemlere bağlar; ayrıldıkları yer yalnızca yaşlılığın ne zaman başladığıdır.

Bu fark, dönem sınırlarının gözlemden türetildiğini ve gözlemin de bir topluma, bir döneme, bir ortalama ömre bağlı olduğunu düşündürür. Klasik metinler bu konuda kendi gerekçelerini ayrıntılı biçimde vermez.

Mekanizma — bir dönem neden bir doşaya bağlanır

Caraka'nın tanımı, dönemleri yalnızca yaşla değil, dokuların durumuyla da betimler. Bu betimleme, doşaların dönemlere bağlanmasının mantığını da açık eder.

Çocuklukta dokular büyümektedir ve henüz olgunlaşmamıştır. Beden yumuşak, nemli ve sürekli yapı eklemektedir. Kaphanın imzasındaki ağırlık, yağlılık ve yumuşaklık, büyüyen bir bedenin gördüğü işle örtüşür: yapı kurmak, bağlamak, beslemek.

Orta yaşta dokular tam olgunluğa ulaşmıştır. Güç, kavrayış ve iş görme kapasitesi en yüksek düzeydedir. Pittanın dönüştürme ve keskinlik işi, bu dönemin etkin ve üretken bedeniyle uyumlu bir resim çizer.

Yaşlılıkta dokular azalmaya başlar. Beden kurur, hafifler, eklemler sertleşir. Vātanın kuruluk, hafiflik ve pürüzlülük nitelikleri bu azalmanın niteliklerine yakındır.

Bu okuma, modülün dördüncü dersindeki imza–iş uyumunun zamana uygulanmış bir biçimidir. Bir doşanın bir dönemle bağı, o dönemde bedenin gördüğü işin o doşanın imzasına benzemesinden doğar.

Mekanizma — dönem ile yapı aynı şey değildir

Bu dersin en önemli ayrımı, bir dönemin doşası ile bir kişinin kendi yapısının doşası arasındadır. İkisi aynı sözcüklerle anlatılır ama farklı şeyleri adlandırır.

Kişinin doğuştan gelen yapısı, fakültenin bir sonraki modülünün konusudur. Burada yalnızca şu kadarı söylenebilir: bu yapı, bir ömür boyunca büyük ölçüde değişmeyen bir özellik olarak anlatılır.

Dönemin doşası ise geçicidir. Her insan çocukluktan yaşlılığa kadar üç dönemden geçer ve her dönemde bir doşa ötekilerden daha belirgin olur. Bu geçiş, kişinin kendi yapısının üstüne binen bir katman gibidir.

Bu ayrım, önceki derslerdeki iç içe döngülere bir katman daha ekler. Bir kişinin bir anı hem günün bir bölümüne, hem bir mevsime, hem de bir yaş dönemine düşer; bunların hepsi, kişinin kendi yapısının üstünde birlikte işler.

Usta katmanı — dönem sınaması

Son katmanın aracı, yaşı bir doşaya bağlayan ifadeye yöneltilecek dört soruyu bir araya getirir.

Birinci soru dönem sınırlarını kaynağa bağlar. İkinci soru, bir bağın mantığını doku evresi okumasıyla sınar.

Üçüncü soru bu dersin ağırlık merkezidir ve dönem–yapı ayrımını korur. Dördüncü soru, yaş dönemini öteki döngülerden koparmamayı hatırlatır.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders ömrün üç yaş dönemine bölünmesini, Caraka ile Suśruta'nın dönem sınırlarını, dönemlerin doşalara doku evreleri üzerinden bağlanmasını ve dönem ile yapı arasındaki farkı ele aldı.

Kişinin doğuştan gelen yapısı fakültenin bir sonraki modülünde kendi adıyla açılacak. Çocukluğa ve ileri yaşa özgü bakım, akademinin ilerideki fakültelerinde, bu yaş gruplarının güvenlik gereklerini gözeten ayrı derslerde işlenecek.

Çocuklar ve yaşlılar, sağlık kararlarında ayrıca dikkat isteyen gruplardır. Bir çocuğun ya da yaşlı bir yakının sağlığıyla ilgili her kaygı, yaş dönemine bakılarak yorumlanmak yerine bir hekime götürülmelidir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Günlük döngüyü veren dize bir ömre de uygulanır. Çocukluk kaphanın, orta yaş pittanın, yaşlılık vātanın öne çıktığı dönemdir.

Caraka çocukluğu on altı yaşına kadar, orta yaşı altmışa kadar sayar; Suśruta orta yaşı yetmişe kadar uzatır. Dönem sınırları yaklaşık eşiklerdir, keskin doğum günleri değil.

Bir dönemin bir doşaya bağlanması dokuların evresine dayanır. Büyüyen dokular kaphaya, olgun dokular pittaya, azalan dokular vātaya yakındır.

Dönemin doşası geçicidir ve kişinin doğuştan gelen yapısıyla karıştırılmamalıdır. Her insan üç dönemden geçer, ama kendi yapısını bu geçiş boyunca taşır.

Açılıştaki üç ceviz ağacı aynı türdendi ve onları ayıran zamandı. Yaş dönemleri de böyledir: insanı değiştirmeden, onun üstüne bir zaman katmanı ekler.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca doşalar önce nitelikleriyle, sonra yerleri ve türleriyle, en son da günün, mevsimin ve ömrün içindeki sıralarıyla anlatıldı. Mevsim dersinde üç hareketin adı geçti: birikme, taşma ve yatışma. Ama bu adların bedende neye karşılık geldiği açılmadı.

Modülün onuncu dersinin adı Doşa birikimi, yükselmesi ve yatışması.

O ders, bir doşanın kendi yerinde birikmesinin, yerinden taşıp yükselmesinin ve yeniden yatışmasının nasıl tanındığını ve bu üç hareketin, doşaların dengeli hâlden dengesiz hâle geçişini anlatan daha uzun bir sürecin neresinde durduğunu soracak.