Zihinsel guṇalar

Açılış sahnesi

Bir sabah iki arkadaş aynı sınava giriyor. Biri "bugün kafam ağır" diyor, öteki "zihnim berrak".

İkisi de gurvādi dizisinden sözcükler kullanıyor. Ama ne biri kafasının tartıda daha fazla geldiğini söylüyor, ne de öteki zihninin bir su gibi saydam olduğunu.

Sözcükler bir maddenin niteliklerinden ödünç alınmış ve bir düşünce hâline giydirilmiş. Günlük konuşmada bu ödünç almayı hiç fark etmeyiz.

Klasik Ayurveda ise bu ödünç almayı fark eder. Zihnin kendine ait niteliklerini ayrı bir kümede sayar ve üçlü ilkeyi zihnin durumlarını anlatmak için ayrıca kullanır.

Bu ders, zihnin niteliklerinin neler olduğunu ve bir düşünce hâlini maddenin sözcükleriyle dile getirmenin nerede işe yaradığını, nerede yanılttığını soruyor.

Bu derste ne olacak

İlk bölüm, kırk bir nitelik sayımındaki zihinsel ve irade niteliklerini tanıtacak: kavrayış, istek, hoşlanmama, haz, acı ve çaba.

İkinci bölüm üçlü ilkeye dönecek. Önceki fakültede bir evren ilkesi olarak tanınan bu üçlünün Ayurveda'da zihnin durumlarını anlatmakta nasıl kullanıldığını gösterecek.

Üçüncü bölüm, bu üçlünün iki üyesinin neden "zihnin doşaları" diye anıldığını ve üçüncüsünün neden bu adı almadığını ele alacak.

Usta katmanı, bir cümlenin bir niteliği zihne mi yoksa bir maddeye mi yüklediğini ve bu yükleme arasındaki geçişin ne zaman meşru olduğunu ayırmayı öğretecek.

Kutulardaki sahnelerin hepsi bu ders için kurgulanmıştır; hiçbir gerçek kişiye ya da olaya dayanmaz.

Sıfır noktası

Zihin bu akademide daha önce birkaç adla karşına çıktı. Bir yerde sattva, bir yerde manas adıyla anıldı; manas on organın arasında eşgüdüm kuran yeti olarak tanımlandı.

Bu derste sorulan şey zihnin ne olduğu değil, zihnin hangi niteliklerle anlatıldığıdır. Bir taşın ağırlığı nasıl onun bir niteliğiyse, bir istek ya da bir acı da zihnin bir niteliği sayılabilir mi?

Klasik sayım bu soruya olumlu yanıt verir, ama bu nitelikleri yirmi temel nitelikten ayrı bir kümede toplar. Aynı sözcükle anılsalar bile, farklı bir düzlemde dururlar.

Mekanizma — zihnin kendi kümesi

Kırk bir nitelik sayımının üçüncü kümesi zihne ve iradeye ayrılmıştır. Caraka bu kümeyi kavrayışla başlatır ve çabayla bitirir.

Kümede altı nitelik sayılır: kavrayış, istek, hoşlanmama, haz, acı ve çaba. Bunlar bir şeyi bilme, bir şeye yönelme, bir şeyden kaçınma, bir şeyden hoşnut olma, bir şeyden incinme ve bir şeye güç harcama hâlleridir.

Bu kümenin önemli bir özelliği vardır: niteliklerinin hiçbiri bir karşıtlık ekseni üzerine kurulmamıştır. İstek ile hoşlanmama, haz ile acı birbirine yakın durur, ama gurvādi dizisindeki gibi sabit çiftler hâlinde sayılmazlar.

Bu fark, iki kümenin farklı işler gördüğünü gösteriyor. Yirmi nitelik bir maddeyi eksenler üzerinde konumlandırır; zihnin nitelikleri ise bir öznenin bir nesneyle kurduğu ilişkiyi anlatır.

Mekanizma — üçlü ilke zihinde

Önceki fakültede Sāṃkhya'nın üçlü ilkesi, sattva, rajas ve tamas, prakṛtiyi oluşturan evrensel nitelikler olarak tanındı. Ayurveda bu üçlüyü alır ve onu özellikle zihnin durumlarını anlatmak için kullanır.

Bu kullanımda sattva berraklığı, dengeyi ve kavrayışı anlatır. Rajas hareketliliği, arzuyu ve huzursuzluğu; tamas ise bulanıklığı, ağırlığı ve eylemsizliği.

Sözcüğün hangi düzeyde çalıştığını sormak, Agni ve Tejas dersinden tanıdık bir alışkanlık, burada yine gerekiyor. Sattva sözcüğü bu akademide bir yerde doğrudan zihnin adı olarak geçti, burada ise zihnin bir durumunun, berraklığın adı olarak geçiyor. Aynı sözcük iki düzeyde çalışıyor.

Tamasın ağırlık ve bulanıklıkla, rajasın hareketle anlatılması bir yakınlık da kuruyor. Gurvādi dizisindeki ağırlık ile tamas, akıcılık ile rajas benzer sözcüklerle anlatılır. Bu yakınlık, zihin ile maddenin aynı dille düşünülmesine izin verir; ama iki alanı birleştirmez.

Mekanizma — zihnin iki doşası

Klasik Ayurveda üçlünün iki üyesine ayrı bir ad verir: rajas ve tamas zihnin doşaları olarak anılır. Sattva ise bu adı almaz.

Bu ayrım dikkat çekicidir. Bir doşa, bu akademinin ilerleyen modüllerinde görüleceği gibi, dengesi bozulduğunda bir soruna yol açabilen bir düzenleyici ilkedir. Rajas ve tamas bu anlamda zihnin dengesini bozabilen iki eğilim sayılır.

Bu ayrımın bir sonucu, üçlünün eşit ağırlıkta üç ilke olarak değil, bir denge ölçüsü ve iki sapma eğilimi olarak okunmasıdır. Sattva bir merkez, rajas ile tamas o merkezden iki farklı yöne kayma olarak düşünülebilir.

Bu okuma bir yorumdur ve geleneğin kendi içinde de vurgusu tartışılır. Kimi anlatımlarda üç ilkenin her birinin kendi yerinde gerekli olduğu, rajasın harekete, tamasın dinlenmeye katkı verdiği de belirtilir.

Usta katmanı — zihin–madde sınaması

Açılıştaki iki arkadaş gurvādi sözcüklerini zihinlerini anlatmak için kullanmıştı. Bu kullanım yanlış değildir, ama neyin ödünç alındığını görmek gerekir.

İlk soru alanı belirler. "Kafam ağır" cümlesinde ağırlık zihne yüklenir ve bir mecazdır. "Bu yemek ağırdır" cümlesinde ağırlık bir maddeye yüklenir ve gurvādi dizisinin bir üyesidir.

İkinci soru daha dikkatli bir ayrım yapar. "Bu yemek zihni ağırlaştırır" cümlesi iki alanı birbirine bağlar; bir maddenin niteliğinden bir zihin hâline doğru bir etki iddia eder.

Böyle bir etki klasik anlatımda kurulabilir ve kurulur da. Ama bu, bir mecazdan farklı türde bir iddiadır ve ayrı bir dayanak ister. Önceki dersin nitelik–iş sınaması gibi, bu sınama da gözlemi etki iddiasından ayırmaya yarar.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders zihnin kendi nitelik kümesini, üçlü ilkenin Ayurveda'da zihne uygulanışını, rajas ile tamasın zihnin doşaları sayılmasını ve bir niteliğin zihne mi maddeye mi yüklendiğini ayırmanın yolunu ele aldı.

Kişilerin zihinsel yapısının üçlü ilke üzerinden nasıl değerlendirildiği, zihinsel rahatsızlıkların klasik anlatımı ve zihinle bedenin birbirini nasıl etkilediği burada açılmadı. Bu başlıklar akademinin zihin ve ruh sağlığına ayrılmış fakültelerinde ele alınacak.

Zihinsel sağlıkla ilgili bir kaygı yaşayan herkes bu kavramları bir tanı aracı gibi kullanmak yerine bir psikolog, psikiyatrist ya da aile hekimiyle görüşmelidir. Klasik çerçeve düşünmeyi zenginleştirebilir, ama profesyonel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kırk bir nitelik sayımının bir kümesi zihne ve iradeye ayrılmıştır: kavrayış, istek, hoşlanmama, haz, acı ve çaba. Bu nitelikler bir maddenin değil, bir öznenin hâllerini anlatır.

Sāṃkhya'nın üçlü ilkesi Ayurveda'da özellikle zihnin durumlarını anlatmak için kullanılır ve bu kullanımda mahāguṇa adını alır. Sattva berraklığı, rajas hareketliliği, tamas bulanıklığı anlatır.

Rajas ile tamas zihnin doşaları olarak anılır; sattva ise bu adı almaz ve zihnin sağlıklı işleyişinin ölçüsü sayılır. Bu ayrım üçlüyü bir merkez ve iki sapma eğilimi olarak okumaya imkân verir, ama geleneğin içinde de farklı vurgular vardır.

Gurvādi sözcükleri zihne mecaz olarak taşınabilir. Zihin–madde sınaması bu taşımayı görünür kılar ve bir mecazı bir etki iddiasından ayırır.

Açılıştaki iki arkadaş zihinlerini maddenin diliyle anlatıyordu. Bunu yapmakta haklıydılar, yeter ki "ağır kafa" cümlesinin bir tartıyı değil, bir hâli anlattığı unutulmasın.

Sonraki derse köprü

Yirmi nitelik bir maddeyi, zihnin nitelikleri ise bir öznenin hâllerini anlatıyor. Ama bu akademinin bir sonraki büyük kavramı, bedeni düzenleyen üç ilke, her ikisiyle de bağ kuruyor.

Modülün beşinci dersi, Guṇa–doşa ilişkisi, bu bağa ayrılıyor.

Beşinci derste yanıtı aranacak soru: bedenin düzenleyici ilkeleri neden yirmi niteliğin diliyle tanımlanır, ve bir ilkeyi taşıdığı niteliklerle tanımak onun ne olduğunu ne ölçüde söyler?