Gurvādi guṇalar

Açılış sahnesi

Bir öğretmen tahtaya tek bir Sanskritçe sözcük yazıyor: guru. Sınıfın yarısı hemen başını sallıyor; bu sözcüğü tanıyorlar, bir öğretmen, bir yol gösterici demek.

Öğretmen gülümsüyor ve sözcüğün altına ikinci bir anlam yazıyor: ağır.

Sınıftakiler şaşırıyor. Aynı sözcük nasıl hem bir bilgeyi hem de bir taşın yükünü anlatabilir?

Öğretmen açıklıyor: bir yol gösterici de ağırlık taşıyan biridir, sözünün bir yükü vardır, kolayca savrulmaz. Sözcüğün iki anlamı, aynı kökte buluşuyor.

Bu ders, yirmi niteliğin Sanskritçe adlarını ve bu adların çoğu zaman bir niteliğin bedende ne iş gördüğünü nasıl kendi içinde taşıdığını ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce "gurvādi" adının nereden geldiğine bakılacak. Ardından on çift, bu kez Sanskritçe adlarıyla ve her niteliğin gördüğü işle birlikte tanıtılacak.

Tanıtım üç parçaya bölünecek. İlk parça bir şeyin yükünü, sıcaklığını ve yağlılığını anlatan çiftleri, ikinci parça hızını, hareketini ve sertliğini anlatan çiftleri, üçüncü parça ise yüzeyini, inceliğini ve yoğunluğunu anlatan çiftleri ele alacak.

Usta katmanı bir niteliği onun gördüğü işten ayırmanın neden önemli olduğunu gösterecek; bu iki şey sık sık tek bir sözcükte birleşir.

Bu dersteki durum kutularında geçen kişiler gerçek hayattan alınmamıştır; her biri tek bir düşünceyi somutlaştırmak için kurgulanmıştır.

Sıfır noktası

Klasik sayım yirmi niteliği ilk sözcüğüyle anar: guru, yani ağır. Gurvādi, "ağırdan başlayanlar" demektir; yirmi niteliğin toplu adıdır.

Bu adlandırma biçimi bir şeyi daha gösterir. Klasik metinler yirmi niteliği her seferinde tek tek saymaz; "gurvādi" demek, okura bütün dizinin akla getirilmesini söyler.

Önceki iki derste nitelikler Türkçe adlarıyla ve eksenler hâlinde ele alındı. Bu ders her eksenin iki ucuna kendi Sanskritçe adını veriyor ve her niteliğin klasik anlatımda gördüğü işi ekliyor.

Mekanizma — yük, sıcaklık ve yağlılık

İlk çift guru ile laghudur: ağır ve hafif. Klasik anlatımda ağır olan besler, doyurur, bedene kütle katar ve yavaş sindirilir. Hafif olan ise kolay sindirilir, bedeni rahatlatır, bir yükü azaltır.

İkinci çift śīta ile uṣṇadır: serin ve sıcak. Serin olan yatıştırır, durdurur, bir şeyi olduğu yerde tutar. Sıcak olan ısıtır, sindirimi hızlandırır, terletir ve bir şeyi harekete geçirir.

Üçüncü çift snigdha ile rūkṣadır: yağlı ve kuru. Yağlı olan yumuşatır, nemlendirir, kayganlık verir. Kuru olan emer, kurutur, bir şeyin nemini alır.

Bu üç çiftte bir şey hemen göze çarpar: her niteliğin gördüğü iş, adının kendisinde neredeyse okunabilir. Ağır olan ağırlaştırır, sıcak olan ısıtır, kuru olan kurutur.

Mekanizma — hız, hareket ve sertlik

Dördüncü çift manda ile tīkṣṇadır: ağır işleyen ve keskin. Ağır işleyen yavaş etkiler, yumuşak bir tempoyla çalışır, sakinleştirir. Keskin olan hızlı etkiler, derine işler, bir engeli delip geçer.

Beşinci çift sthira ile saradır: durağan ve akıcı. Durağan olan bir şeyi yerinde tutar, sabitler, dengede bırakır. Akıcı olan ise hareket ettirir, bir şeyin akmasını ve ilerlemesini kolaylaştırır.

Altıncı çift mṛdu ile kaṭhinadır: yumuşak ve sert. Yumuşak olan gevşetir, esnetir, bir dokuyu yumuşatır. Sert olan sıkılaştırır, sağlamlaştırır, bir yapıya biçim verir.

Bu üç çift, önceki modülün unsurlarıyla açıkça bağlantılıdır. Akıcılık vāyunun hareket işine, sertlik pṛthvīnin dayanak işine, keskinlik tejo mahābhūtanın dönüştürme işine yakın durur.

Bu yakınlık bir eşitlik değildir. Bir nitelik birden fazla unsurla ilişkilendirilebilir ve bir unsur birden fazla nitelikte görünür; önceki modülün baskınlık okuması tam da bu çok yönlü ilişkiyi okumaya yarıyordu.

Mekanizma — yüzey, incelik ve yoğunluk

Yedinci çift viśada ile picchiladır: berrak ve yapışkan. Berrak olan temizler, ayrıştırır, bir şeyi birbirinden ayırır. Yapışkan olan ise kaplar, sarar, birbirine yapıştırır.

Sekizinci çift ślakṣṇa ile kharadır: pürüzsüz ve pürüzlü. Pürüzsüz olan düzleştirir ve iyileşmeye yardım eder. Pürüzlü olan kazır, sürter, bir yüzeydeki fazlalığı azaltır.

Dokuzuncu çift sūkṣma ile sthūladır: ince ve kaba. İnce olan en dar kanallara bile nüfuz eder, derine yayılır. Kaba olan ise örter, doldurur, bir kanalı tıkayabilir.

Onuncu çift sāndra ile dravadır: koyu ve sulu. Koyu olan yoğunlaştırır, bir arada tutar. Sulu olan çözer, yayar, bir şeyi sulandırır.

Bu son dört çift, niteliklerin yalnızca kabaca değil incelikle de ayırt edildiğini gösterir. Berraklık ile inceliği, pürüzlülük ile sertliği aynı şey saymak kolaydır; klasik sayım bunları ayrı eksenlere koyar.

Usta katmanı — niteliği işinden ayırmak

Bu dersin en önemli uyarısı şudur: bir nitelik ile o niteliğin gördüğü iş, çoğu zaman tek bir sözcükte birleşir ve bu birleşme okumayı yanıltabilir.

"Kuru bir yiyecek" dendiğinde iki şey söylenebilir. Yiyeceğin kendisinin kuru olduğu, ya da yiyeceğin bedende kurutucu bir iş gördüğü. İkisi sık sık birlikte bulunur, ama aynı iddia değildir.

Bu sınamanın ayrımı önemlidir, çünkü iki iddianın dayanağı farklıdır. Bir maddenin kuru olduğu elle, gözle, dille gözlenebilir. Bedende kurutucu bir iş gördüğü ise bir etkinin iddiasıdır ve başka türden bir dayanak ister.

Klasik anlatım iki iddiayı çoğu zaman birlikte kurar ve bu, geleneğin kendi iç tutarlılığı içinde anlamlıdır. Okurun işi, bir cümlenin hangi iddiayı taşıdığını görebilmek ve ikisini bilgi değeri açısından birbirine karıştırmamaktır.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders yirmi niteliğin Sanskritçe adlarını, her birinin klasik anlatımda gördüğü işi, niteliklerin unsurlarla ilişkisini ve bir niteliği işinden ayırmanın önemini gösterdi.

Zihinsel nitelikler ile yirmi niteliğin üç düzenleyici ilkeye, yiyeceklere ve mevsimlere bağlanışı ise burada hiç açılmadı. Her biri modülün sonraki derslerinde kendi başlığıyla açılacak. Niteliklerin tedavide nasıl kullanıldığı ise tedavi ilkelerinin fakültesinde ele alınacak.

Bir niteliğin bedende gördüğü işin klasik anlatımını bilmek, bir yiyeceğin ya da bir maddenin kişiye nasıl etki edeceğini kesin olarak öngörmek için yeterli değildir. Bu tür her soru, bir sağlık uzmanıyla birlikte ele alınmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Gurvādi guṇa, yirmi temel niteliğin toplu adıdır ve sayımın ilk üyesi olan ağırlıktan türer. Guru sözcüğünün "öğretmen" anlamı ile "ağır" anlamı aynı kökte buluşur.

Sanskritçe adlarıyla on eksenin uçları şöyledir: guru ve laghu, śīta ve uṣṇa, snigdha ve rūkṣa, manda ve tīkṣṇa, sthira ve sara, mṛdu ve kaṭhina, viśada ve picchila, ślakṣṇa ve khara, sūkṣma ve sthūla, sāndra ve drava.

Her niteliğin klasik anlatımda gördüğü bir iş vardır ve bu iş çoğu zaman adın kendisinde okunabilir. Ağır besler, sıcak ısıtır, kuru kurutur, keskin derine işler.

Ad–iş örtüşmesi öğrenmeyi kolaylaştırır ama okumayı yanıltabilir. Nitelik–iş sınaması her seferinde sorar: bu cümle maddenin ne olduğunu mu, ne yaptığını mı söylüyor?

Açılıştaki tahtada iki anlamı yan yana duran sözcük, bu dersin bütün mantığını özetliyor: bir ad, hem bir şeyin nasıl olduğunu hem de neye yol açtığını taşıyabilir.

Sonraki derse köprü

Yirmi nitelik bir maddenin, bir yiyeceğin, bir dokunun nasıl olduğunu ve ne yaptığını anlatıyor. Ama bir insanın öfkesini, dinginliğini ya da uyuşukluğunu bu yirmi sözcükle anlatmaya çalışmak eksik kalıyor.

Modülün dördüncü dersi, Zihinsel guṇalar, niteliklerin bu başka alanına ayrılıyor.

Orada karşılanacak soru şudur: zihnin kendine ait nitelikleri nelerdir, önceki fakültede tanınan üçlü ilkeyle nasıl bir ilişki taşırlar, ve bir düşünce hâlini bir maddenin niteliği gibi anlatmak neden yanıltıcı olabilir?