Mikrokozmos–makrokozmos yaklaşımı

Açılış sahnesi

Masada yedi sayfa not duruyor, her biri bu modülün bir dersinden kalma.

İlk sayfanın ortasında bir çömlekçi, bir parça kil ve bir tezgâh çizili. Son sayfaya ise bir akarsu ve onun hemen yanına bir kan damarı çizilmiş.

Notların sahibi bir soruya takılmış durumda. Çömlekçinin tezgâhında işe yarayan araçlar, nehirle damarın arasına taşındığında da aynı işi görür mü?

Kilin çömlekle kurduğu bağı adlandırmak kolaydı. Aynı bağı bütün bir evrenle bir insan bedeni arasında aramak ise bambaşka bir cüret gibi görünüyor.

Belki araçların hepsi yolculuğa dayanır. Belki bir kısmı yolda kırılır. Belki de bazıları yalnızca kılık değiştirerek karşı kıyıya varır.

Bu ders, o yedi sayfayı ilk kez aynı anda masaya yayıyor ve her birine aynı soruyu soruyor.

Bu derste ne olacak

Önceki yedi dersin hiçbiri burada yeniden anlatılmayacak; her biri kendi aracını kendi sayfasında kurdu.

Burada yapılacak iş başka: o araçları iki ölçekte birden tutmak. Bir yanda tek bir kārya, öbür yanda kozmos ile beden.

İlk mekanizma, ölçek değiştirdiğinde yolculuğa dayanan araçları ayıracak. İkinci mekanizma, yolda kırılanları ve neden kırıldıklarını gösterecek.

Usta katmanı bu ayrımı tek bir sınamaya dönüştürecek. Kapanış katmanı ise modülün nerede bittiğini, neyi bir sonraki fakülteye devrettiğini söyleyecek.

Örnek kutularındaki herkes uydurmadır; hiçbiri gerçek bir kişiyi ya da gerçek bir olayı anlatmıyor.

Sıfır noktası

Mikrokozmos küçük evren, makrokozmos büyük evren demektir. Ayurveda'da küçük evren bireysel insandır, büyük evren ise onun içinde yaşadığı dünyadır.

Bu iki sözcük çoğu zaman bir iddia gibi okunur: insan evrenin küçük bir kopyasıdır. Oysa başlıktaki sözcük "yaklaşım"dır, iddia değil.

Bir iddia doğru ya da yanlış çıkar. Bir yaklaşım ise işe yarar ya da yaramaz; neyi görünür kıldığına, neyi gizlediğine bakılarak değerlendirilir.

D07 bu iki ölçek arasındaki ilişkinin bir sınıf ortaklığı değil, bir tanıma ilişkisi olduğunu göstermişti. Bu ders o sonucu bir adım öteye taşıyor: tanıma ilişkisi hangi araçlarla kurulabilir, hangileriyle kurulamaz?

Mekanizma — yolculuğa dayanan araçlar

Önce şunu ayırmak gerekiyor: önceki derslerin kurduğu şeylerin bir kısmı ilişki türüydü, bir kısmı ise tek bir olay hakkında verilmiş yargıydı.

"Kil bu çömleğin malzeme nedenidir" bir yargıdır. "Bir kāryanın bir malzeme nedeni olur" ise bir ilişki türünü adlandırır.

İlişki türleri ölçekten bağımsızdır. Üç kāraṇa türü, çömlek için sorulduğu gibi bir dokunun oluşumu için de, bir mevsimin dönüşü için de sorulabilir.

Aynı şey samavāya ile saṃyoga ayrımı için geçerlidir. Bir niteliğin tözünden ayrılamaz oluşu ile iki şeyin sonradan temas etmesi arasındaki fark, bedende de kozmosta da aynı biçimde aranabilir.

Abhāvanın dört türü de böyledir. Bir şeyin henüz oluşmamış olması ya da yıkımdan sonra ortadan kalkması, tek bir kapta da bütün bir düzende de sorulabilecek sorulardır.

Bu tanımın ikinci cümlesi yaklaşımın bütün ağırlığını taşıyor. Çömlekçiden kozmosa giden yolda aracın biçimi korunur, ama aracın küçük ölçekte verdiği sonuç yolda bırakılır.

Mekanizma — yolda kırılan yargılar

Şimdi yolculuğa dayanmayan kısma bakalım.

D04 bir kāryanın nedensel bağını yalnızca kendi tikel nedeniyle kurduğunu göstermiş, buna ikame edilemezlik adını vermişti. Aynı sınıftan başka bir kil parçası o çömleğin yerine geçmiyordu.

Bu ilke ölçek büyüdüğünde daha da sertleşir. Kozmostaki bir unsur, bedendeki tikel bir dokunun yerine geçemez; ikisi aynı adla anılsa bile.

Demek ki tikel yargılar ölçekler arasında taşınamaz. Kozmosta doğru olan bir tikel ilişki, bedende doğru olan bir tikel ilişkinin kanıtı sayılamaz.

İkinci kırılma noktası D07'nin yapı-nedensellik ayrımından gelir. Bir yapı benzeşimi iki ölçek arasında rahatça taşınır, çünkü yalnızca "şöyle düşünmek işe yarar" der.

Bir nedensellik iddiası ise taşındığında yeni bir yük alır. "Kozmostaki şu değişim bedende şunu yapar" demek, D01'de kurulan öncelik sınamasının büyük ölçekte yeniden yapılmasını gerektirir.

Usta katmanı — aktarım sınaması

İki mekanizma birlikte okunduğunda, her ölçek geçişi için sorulacak iki soru ortaya çıkıyor.

Bu sınama yeni bir araç değildir; bu modülün iki aracının birleşimidir. İlk soru D04'ün ikame edilemezlik ilkesinden, ikinci soru D07'nin yapı-nedensellik ayrımından türer.

Önceki derslerin araçlarını bu sınamadan tek tek geçirince bir tablo belirmez, bir eğilim belirir. Kāraṇa türleri, samavāya ile saṃyoga ayrımı ve abhāva türleri ilk sorudan rahatça geçer; hepsi ilişki türüdür.

Sāmānya ile viśeṣa çifti daha dikkatli bir geçiş ister. Ortaklık sorusu taşınabilir, ama D07'nin gösterdiği gibi kozmos ile beden aynı sınıfa konmaz; aralarındaki bağ tanımadır.

Satkāryavāda tartışması ise ölçek büyüdükçe keskinleşen bir soru olarak kalır. Bir sonucun nedeninde önceden bulunup bulunmadığı, tek bir çömlekte olduğu gibi bütün bir düzen için de açık bir tartışma olarak sorulabilir; bu ders taraf tutmaz.

Kapanış katmanı — modülün sınırı

Bu ders, Temel nedensellik ilkeleri modülünün sekiz dersini tek bir yöntem altında birleştirdi. Üç neden türünden loka-puruṣa benzerliğine kadar uzanan sekiz başlık artık birbirinden kopuk sayfalar değil, iki ölçekte birlikte okunabilen bir takım.

Beş unsurun kendisi, yani kozmos ile bedenin ortak malzemesi sayılan pañcamahābhūta, bu modülde hep zemin olarak anıldı ama hiç açılmadı. Doşa kuramının bu yaklaşımla nasıl ilişkilendiği de burada işlenmedi.

Modül bitiyor, ama bıraktığı araç bitmiyor. Aktarım sınaması bundan sonraki her fakültede, bir bilgi küçük bir ölçekten büyüğüne taşındığında yeniden işe yarayacak.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Mikrokozmos–makrokozmos bir hüküm değil, bir yaklaşımdır: aynı ilişki türlerini bireysel insan ölçeğinde ve kozmos ölçeğinde birlikte okur, birini ötekini anlamak için kullanır.

Ölçekler arasında taşınabilen şey ilişki türüdür; kāraṇa türleri, samavāya ile saṃyoga ayrımı ve abhāva türleri bu yüzden yolculuğa dayanır. Tikel yargılar ise taşınamaz, çünkü ikame edilemezlik ilkesi büyük ölçekte de geçerlidir.

Yapı benzeşimi iki ölçek arasında rahatça gidip gelir. Nedensellik iddiası ise her geçişte yeni bir kanıt yükü alır ve büyük ölçekte ayrıca sınanmak zorundadır.

Aktarım sınaması bu iki gözlemi iki soruya çevirir. İlişki türü ile yapı benzeşimi bir araya geldiğinde aktarım güvenlidir; öteki bütün durumlar ayrı bir denetim ister.

Açılıştaki yedi sayfa artık tek bir soruyla okunabiliyor: bu sayfadan karşı kıyıya taşınan şey bir soru mu, yoksa yolda bırakılması gereken bir yanıt mı?

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca kozmos ile bedenin aynı beş unsuru paylaştığı söylendi, ama o unsurların hiçbiri kendi başına ele alınmadı; hep iki ölçeği birbirine bağlayan zemin olarak kaldı.

Bir sonraki fakülte, Ayurveda'nın Temel Kavramları, işe tam bu zeminden başlıyor. İlk modülün adı Pañcamahābhūta, ilk dersi Ākāśa.

Orada sorulacak soru, bu modülün sorusunu tersinden kuruyor: iki ölçekte de ortak sayılan beş unsurun ilki, genellikle "boşluk" diye çevrilen ākāśa, gerçekten bir yokluk mudur, yoksa kendi nitelikleri olan bir töz mü?