Upamāna

Açılış sahnesi

Bir kişi, hiç görmediği bir bitkiyi tarif eden bir sözü duyuyor: "yaprakları ısırgana benzer."

Bu tarife dayanarak bitkiyi bulduğunda iki farklı yola sapabilir: ya bitkiyi ısırganla gerçekten aynı bitki sanacak, ya da yaprak biçimindeki ortak noktayı fark edip bunun ayrı ama benzer bir bitki olduğunu anlayacak.

A03-M01-D08, upamānayı iki şey arasında kurulan bir ortaklıktan yola çıkıp bilinmeyeni tanımaya varan bir yol olarak adlandırmıştı; ama bu adlandırma, hangi ortaklığın gerçek bir tanımaya, hangisinin yanıltıcı bir izlenime yol açtığını söylemiyordu.

Ayurveda'nın kendi geleneği burada iki ayrı gerekliliğe dikkat çeker: paylaşılan özellik, o şeyin ne olduğunu belirleyen özsel bir özellik olmalı, ve tanıyan kişi aynı zamanda iki şey arasındaki farkı da bilmelidir.

Bu iki gereklilikten biri eksikse, ortaya çıkan şey gerçek bir tanıma değil, ya yüzeysel bir benzetme ya da yanlış bir özdeşleştirmedir.

Bu ders, işte bu iki gerekliliğin, özsel benzerlik ile ayırt edici fark bilgisinin, birbirinden bağımsız nasıl sınandığını konu edinir.

Bu derste ne olacak

Upamāna, kendi adını ve tanımını önceki modülde aldı; burada o adlandırmaya dokunulmayacak, yalnızca hangi ortaklığın geçerli bir tanıma taşıdığı sorusu işlenecek.

Merkezi soru şudur: bir "X, Y'ye benzer" ifadesi geçerli bir upamāna sayılacaksa, paylaşılan özellik neyi belirlemeli, ve tanıyan kişi neyi ayrıca bilmelidir?

Usta katmanı, bu iki soruyu tek bir sınama içinde birlikte yürüten bir araç sunar.

Kutu içindeki kişiler ve sahneler tamamen kurgudur; amaçları yalnızca bu iki ayrımı somutlaştırmaktır.

Kapanışta bu dersin neyi açık bırakmadığı, özellikle modülün geri kalan derslerinin konusu ve paylaşılan özelliklerin sayısı, ayrıca belirtilecektir.

Sıfır noktası

Upamāna konusunda en çok tekrar eden iki yanılgı, kurulan ortaklığın niteliğiyle bu ortaklıktan çıkan sonucu birbirine karıştırmaktan kaynaklanır.

Birinci hata, herhangi bir ortak noktanın (renk, boyut, doku gibi yüzeysel bir özelliğin) tanıma için yeterli olduğunu sanmaktır; bu, iki şeyi yalnızca tesadüfen paylaştıkları bir noktadan dolayı benzer ilan eder.

İkinci hata, tam tersine, benzerlik kurulduğunda bilinmeyen şeyin artık bilinen şeyle tamamen özdeş sayılabileceğini düşünmektir; bu da upamānayı bir tanıma yolundan bir özdeşleştirme yanılgısına dönüştürür.

Doğru okuma, benzerliğin o şeyin özsel bir niteliğine dayanması gerektiğini, ve tanımanın aynı zamanda bir fark bilgisi taşıması gerektiğini, ikisini bir arada kabul eder.

Mekanizma — özsel benzerliğin sınanması

Bir benzerlik iddiasında özselliği sınamanın yolu, paylaşılan özelliğin o şeyi TANIMLAYAN bir nitelik mi, yoksa ona yalnızca EŞLİK EDEN bir nitelik mi olduğunu sormaktır.

Bir hayvanın yaprak biçimi, onu tanımlayan bir özellik olabilir; ama o hayvanın bulunduğu bölgenin rengi, yalnızca eşlik eden, tesadüfi bir bağlamdır.

Klasik örnekte, bilinmeyen bir hayvanın bilinen bir sığıra "benzediği" söylenirse, bu benzerlik gövde yapısı ve beslenme biçimi gibi tanımlayıcı özelliklere dayanmalıdır, yalnızca ikisinin de otlakta bulunmasına değil.

Özselliği sınamayan bir benzetme, iki şeyi gerçekte hiç ilgisi olmayan bir ortak noktadan dolayı birbirine bağlayabilir.

Bu sınamanın pratikteki güçlüğü, bir özelliğin tanımlayıcı mı yoksa eşlik eden mi olduğunun her zaman ilk bakışta açık olmamasıdır; aynı özellik bir bağlamda tanımlayıcı, başka bir bağlamda yalnızca tesadüfi kalabilir. Bu yüzden özselliği sınayan kişi, tek bir özelliğe değil, o özelliğin karşılaştırılan şeyin bütün örneklerinde ortak biçimde bulunup bulunmadığına bakar; bir özellik yalnızca birkaç örnekte rastlansaysa, tanımlayıcı değil tesadüfi kalır.

Mekanizma — ayırt edici fark bilgisinin sınanması

Özsel benzerlik kurulsa bile, tanıyan kişinin bilinmeyen şeyin bilinenden nasıl ayrıldığını da bilmesi ayrıca gerekir.

Bir kişi, tarif edilen hayvanın sığıra benzediğini doğru biçimde kabul edebilir, ama boynuz biçimindeki farkı da bilmezse, karşılaştığı hayvanı doğrudan bir sığır sanabilir.

Fark bilgisi, benzerliğin sınırını çizer; tanıyan kişiye "bu şey öteki şeye benzer ama onunla aynı değildir" der.

Bu iki bilgi (benzerlik ve fark) birlikte, bilinmeyen şeyi kendi başına, bilinenden ayrı bir varlık olarak tanımayı mümkün kılar.

Fark bilgisinin kaynağı çoğu zaman benzerliğin kendisinden farklıdır; benzerlik doğrudan gözlemden gelebilirken, fark çoğunlukla önceden edinilmiş bir bilgiden, örneğin daha önce duyulmuş bir tarifin ayrıntısından gelir. Bu yüzden ayırt edici fark bilgisi, upamānayı tek başına yeterli görmeyen, onu başka bir bilgi yoluyla tamamlayan bir gerekliliktir.

Usta katmanı — benzerlik sınamasını uygulamak

Bir "X, Y'ye benzer" cümlesiyle karşılaşan kişinin kendine yöneltmesi gereken iki soru vardır: paylaşılan özellik gerçekten o şeyi tanımlıyor mu, fark da ayrıca biliniyor mu?

Bu iki soru bağımsız olduğundan, sınamanın sonucu dört farklı biçimde çıkabilir: her ikisi de karşılanmış (geçerli upamāna), yalnızca özsellik karşılanmış (fark eksik), yalnızca fark bilgisi mevcut (özsellik zayıf) ya da ikisi de eksik. Bu dört olası sonuç, sınamanın tek bir evet-hayır sorusuna değil, iki ayrı eksene dayandığını gösterir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu ders, upamānanın geçerliliğini belirleyen iki koşulu ve bunları ayırt etmenin yolunu ele aldı; modülün geri kalan dersleri, klasik bilgi kuramının bütününü ve modern yöntemle karşılaştırmasını ayrı ayrı işleyecek.

Paylaşılan özelliklerin sayısı ya da hangi özniteliklerin her zaman "özsel" sayılacağına dair sabit bir liste de bu derste verilmedi; bu, konudan konuya değişen bir değerlendirmedir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Upamāna, A03-M01-D08'de aldığı adı ve tanımı burada değiştirmedi; bu ders yalnızca o tanımanın ne zaman geçerli sayılacağını netleştirdi.

Ayurveda geleneği, bu geçerliliği iki bağımsız koşula bağlıyor: paylaşılan özelliğin o şeyi tanımlayan bir nitelik olması, ve tanıyan kişinin iki şey arasındaki farkı da bilmesi.

Bu iki koşuldan biri karşılansa bile öteki eksik kalabilir; benzerlik sınaması, tam da bu iki koşulu birbirinden bağımsız biçimde denetleyen bir araçtır.

D01'den bu yana kurulan dört bilgi yolu (pratyakṣa, anumāna, āptopadeśa, yukti) artık upamānayla birlikte beşinciyi de kazandı; her ders önceki dersin cümlelerini yinelemeden kendi eksenini ekledi.

Bu beş dersin ortak yönü, hiçbirinin Nyāya'nın ya da önceki modülün kurduğu tanımı yeniden yazmaması, bunun yerine Ayurveda geleneğinin o yola kendi bağımsız eksenini eklemesidir; pratyakṣa'da koşul sayısı, anumāna'da zaman yönü, āptopadeśa'da katman ayrımı, yukti'de etken bağımsızlığı, upamāna'da ise özsellik ve fark bilgisi bu eksenlerdir.

Sonraki derse köprü

Bu ders, upamānanın hangi koşullarda geçerli bir tanıma ürettiğini gösterdi.

Modülün başından beri tek tek işlenen beş bilgi yolu artık tamamlandı; ama bu beş yolun klasik gelenekte nasıl bir bütün oluşturduğu, aralarındaki ilişkinin nasıl kurulduğu henüz hiç sorulmadı.

Sıradaki dersin adı Geleneksel pramāṇa anlayışı; müfredatın bu başlığı, şimdiye kadar ayrı ayrı görülen beş yolun klasik metinlerde nasıl tek bir çerçevede bir araya geldiğini konu edinecek.

Bu bütünleşmenin sorusu, beş yoldan birinin ötekini nasıl tamamladığı ya da hangi durumda hangisinin öne çıktığıdır; bu ders böyle bir sıralama ya da öncelik önermedi, yalnızca beşincinin kendi iç işleyişini açtı.