Modern tıbbi terimlerle eşleştirme sınırları

Açılış sahnesi

Genel okuyucuya seslenen bir metin hazırlayan bir yazar, metinde geçen bir Ayurveda kavramını, okuyucunun yönünü bulması için en yakın duran modern tıbbi terimle karşılıyor.

Yazarın niyeti yalnızca bir çeviri kolaylığı sağlamak; iki kavramın tıbben aynı şey olduğunu hiçbir yerde iddia etmiyor.

Metni okuyan bir kişi ise bu karşılığı farklı okuyor: madem iki terim eşleniyor, o hâlde biri için geçerli olan yaklaşım ötekine de uygulanabilir sanıyor.

Okuyucu bu çıkarımla, modern tanısı için sürdürdüğü takibi aksatıp yerine Ayurveda kaynaklı bir yaklaşımı koymayı düşünüyor.

Yazar hiçbir yerde bu geçişi önermemiş; yazdığı yalnızca bir terim karşılığıydı, bir klinik önermesi değildi.

Ama terim karşılığı, okuyucunun zihninde kendiliğinden bir eşdeğerlik iddiasına dönüşmüş.

Kişi metne geri dönüp yazarın notlarını yeniden okuyor ve fark ediyor ki hiçbir yerde bu iki kavramın klinik olarak birbirinin yerine geçebileceği yazılmamış; okuyucu bu adımı kendisi eklemiş.

Bir terim karşılığı yazmak ile iki yaklaşımın birbirinin yerine geçebileceğini söylemek aynı cümle değildir, ama okuyucu ikisini kolayca tek bir cümle sanabilir.

Bu derste ne olacak

Bu ders, Ayurveda kavramlarını modern tıbbi terimlerle karşılama işini ele alıp bu karşılığın doğru okunuşuyla yanlış okunuşunu birbirinden ayırıyor.

Terk edilen iki alışkanlık şunlar: bir terim karşılığının kendiliğinden bir klinik eşdeğerlik iddiası taşıdığının sanılması ve bir örtüşme bulunduğunda bu örtüşmenin her zaman tek bir modern kategoriyle sınırlı kaldığının düşünülmesi.

Sonra terim karşılığı ile klinik eşdeğerlik arasındaki keskin ayrım kuruluyor; biri bir iletişim aracı, öteki ayrı ve çok daha ağır bir iddia.

Ardından gerçek eşleşmelerin çoğunun birebir değil, çok-çokluk biçiminde olduğu ele alınıyor.

Dördüncü durakta bir yazım disiplini kuruluyor: eşlemeyi yalnızca iletişim amacıyla kur, örtüşmenin derecesini belirt, klinik bir iddia taşımadığını açıkça yaz.

Kapanışta bu disiplinin sınırı çiziliyor; doğru yazılmış bir terim karşılığı bile, iki yaklaşımın klinik olarak eşdeğer olup olmadığı sorusuna cevap vermez.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Bırakılan iki alışkanlık burada aynı kaynaktan geliyor: bir terim karşılığının taşıdığı iddianın büyüklüğünü yanlış tahmin etmek.

Birincisi, bir kavramın modern bir tıbbi terimle karşılanmasının, kendiliğinden iki yaklaşımın klinik olarak eşdeğer olduğu anlamına geldiğinin sanılmasıdır.

İkincisi, bir Ayurveda kavramının örtüştüğü tek bir modern kategori bulunduğunda, bu örtüşmenin bütün ilgili durumları kapsadığının düşünülmesidir.

Birincisi seni bir terim notundan bir klinik önermeye sessizce geçirir, ikincisi seni gerçekte dağınık olan bir örtüşmeyi tek bir noktaya sıkıştırmaya götürür.

Mekanizma — terim karşılığı klinik eşdeğerlik değildir

Bu ikisi arasındaki fark, ne kadar dikkatli yazılırsa yazılsın, okuyucunun zihninde kendiliğinden kapanabilen bir fark.

Bir terim karşılığı yalnızca şunu söyler: bu iki kavram, konuşulan konuya göre birbirine yakın bir alanı işaret ediyor. Klinik eşdeğerlik ise çok daha ağır bir iddiadır ve ayrı bir değerlendirme süreci gerektirir.

Bu fark, akademinin genelindeki kanıt ve risk eksenleriyle de örtüşüyor; bir terim karşılığı E0-E5 kanıt ölçeğinde hiçbir yerde durmaz, çünkü bir kanıt iddiası değildir. Klinik eşdeğerlik iddiası ise ayrı bir kanıt ve risk değerlendirmesi ister.

Mekanizma — çoklu-çoklu örtüşme

İkinci karmaşa kaynağı, eşlemelerin neredeyse hiçbir zaman birebir olmamasıdır.

Bir Ayurveda kavramı, hangi belirti kümesi öne çıktığına bağlı olarak farklı durumlarda farklı modern kategorilere yaklaşabilir; tek bir sabit karşılık bu değişkenliği gizler.

Aynı biçimde, tek bir modern kategori de birden fazla farklı Ayurveda kavramının altında tarif edilmiş olabilir; kategoriyi tek bir Ayurveda terimine bağlamak öteki tarifleri görünmez kılar.

Usta katmanı — kur, sına, işaretle, uyarıyı ekle

Buradaki iş bir klinik karşılaştırma yapmak değil, bir terim karşılığını klinik bir iddiaya dönüşmeyecek şekilde yazmaktır.

Birinci sırada eşlemenin amacını netleştir: yalnızca okuyucunun oryantasyonu mu, yoksa bir metin karşılaştırması mı? Amaç netleşmeden yazılan bir eşleme, okuyucunun elinde amacından bağımsız bir iddiaya dönüşebilir.

İkinci sırada örtüşmenin çoklu-çoklu olup olmadığını sına; kavramı birden fazla belirti kümesinde ele alıp her kümenin hangi modern kategoriye yaklaştığına ayrı ayrı bak.

Üçüncü sırada bulduğun örtüşmenin derecesini yaz; önceki dersin kapsam farkı yöntemiyle örtüşmenin tam mı yoksa kısmi mi kaldığını belirle, ama tam örtüşmenin bile klinik eşdeğerlik anlamına gelmediğini unutma.

Dördüncü sırada bir eşleme uyarısı ekle; bu uyarı, karşılığı okuyan kişinin klinik eşdeğerlik varsayımına kendiliğinden geçmesini engeller.

Beşinci sırada durakla ve eşlemenin bir klinik iddia gibi okunup okunmayacağını başka birine sor; kendi yazdığın metni kendin değerlendirmek bu son adımda yeterli değildir, çünkü yazan kişi kendi niyetini bilir, okuyucu bilmez.

Kapanış katmanı — bu disiplinin verdiği ve vermediği

Doğru yazılmış bir terim karşılığından üç kazanım çıkar: okuyucunun kavramı oryante edebilmesi, örtüşmenin gerçek biçiminin (çoklu-çoklu olsa bile) görünür olması ve klinik eşdeğerlik varsayımına açık bir kapı bırakılmaması.

Vermediği şey, iki yaklaşımın klinik olarak gerçekten eşdeğer olup olmadığı sorusunun cevabıdır. Bu soru bir terminoloji dersinin değil, ayrı bir klinik değerlendirme sürecinin alanıdır ve bu ders o sürece hiç girmez.

Bir terim karşılığı yayınlarken bir ayrıntı daha kayda geçmeli: eşlemenin hangi amaçla, hangi kapsamda kurulduğu — aynı iki terim başka bir amaçla ele alındığında tamamen farklı bir dikkat isteyebilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir terim karşılığı yazmak ile iki yaklaşımın klinik olarak birbirinin yerine geçebileceğini söylemek farklı iddialardır ve bu fark açıkça belirtilmelidir.

Klinik eşdeğerlik varsayımı, metinde yazılı olmasa bile okuyucu tarafından eklenebilen bir çıkarımdır; bu yüzden yazarın susması yeterli bir önlem değildir.

Gerçek terim eşlemelerinin çoğu birebir değil, çoklu-çokluktur; bir Ayurveda kavramı birden fazla modern kategoriyle, bir modern kategori de birden fazla Ayurveda kavramıyla örtüşebilir.

Tam örtüşen bir terim karşılığı bile klinik eşdeğerlik anlamına gelmez; örtüşme derecesi ile klinik iddia ayrı eksenlerdir.

Bir eşleme uyarısı, ana metnin içinde ve karşılığın hemen yanında durmalıdır; dipnotta saklanan bir uyarı çoğu okuyucuya ulaşmaz.

Kendi yazdığın bir terim karşılığının nasıl okunacağını en iyi, konuyu bilmeyen birine okutarak anlarsın; yazan kişi kendi niyetini zaten bilir.

Terminoloji çalışması ile klinik değerlendirme ayrı süreçlerdir; biri ötekinin yerine geçmez ve bu ayrım metinde görünür olmalıdır.

Bu ders bir terim karşılığının nasıl güvenle yazılacağını gösterir ama iki yaklaşımın klinik olarak eşdeğer olup olmadığı sorusuna cevap vermez.

Sonraki derse köprü

Bu ders, bir terim karşılığını klinik bir iddiaya dönüştürmeden nasıl yazacağını ve gerçek örtüşmelerin çoğunlukla çoklu-çoklu olduğunu gösterdi.

Şimdiye kadarki bütün eşleme kararları kişisel ya da kurumsal tercihlere dayanıyordu; her yazar, her sözlük kendi terim karşılığını kendi kararıyla kuruyordu.

Ama bu dağınıklığı azaltmak için uluslararası düzeyde ortak bir terminoloji çerçevesi kurma çabaları da var; böyle bir çerçeve, herkesin kendi eşlemesini icat etmesi yerine paylaşılan bir referans sunuyor.

Böyle bir standardın kendi güçlü yanları olduğu gibi, kendi sınırları ve kendi eşleme kararları da var; standart olması onu otomatik olarak hatasız yapmıyor.

WHO standart terminolojisinin kullanımı başlıklı sıradaki ders, modülün son dersi olarak bu standardın ne sağladığını ve nerede hâlâ dikkatli okunması gerektiğini ele alıyor.