Sanskritçe–İngilizce–Türkçe karşılıklar

Açılış sahnesi

Bir kişi bir Sanskritçe terimin İngilizce karşılığını bir kaynaktan buluyor ve o İngilizce kelimeyi doğrudan Türkçeye çeviriyor.

Ortaya çıkan Türkçe kelime kulağa makul geliyor ve kişi üç dildeki üç kelimenin aynı şeyi gösterdiğine karar veriyor.

Sonra elindeki Türkçe kelimeyi bir başka kaynakta arıyor ve o kaynağın aynı Türkçe kelimeyi bambaşka bir Sanskritçe terim için kullandığını görüyor.

Kişi önce bir hata sanıyor, ama iki kaynağı da incelediğinde ikisinin de tutarlı çalıştığını fark ediyor.

Sorun şu: İngilizce kelime Sanskritçe terimin yalnız bir parçasını karşılıyormuş, Türkçe kelime ise İngilizce kelimenin de yalnız bir parçasını karşılıyormuş.

Üç dil üç ayrı kapsamla çalışıyor ve kişinin izlediği zincir, aradaki boşlukları görünmez kılmış.

Sanskritçe terimi doğrudan Türkçeyle karşılaştırdığında, aradan geçtiği İngilizce basamağın kayıplarını da taşıdığını anlıyor.

Bir terimin üç dildeki durumu, iki ayrı basamaktan değil, üç ayrı ve birbirinden bağımsız karşılaştırmadan çıkar.

Bu derste ne olacak

Bu ders, bir Sanskritçe terimin İngilizce ve Türkçe karşılıklarını kaydetmenin sistematik bir yolunu kuruyor.

İki alışkanlık bırakılıyor: bir terimin İngilizce karşılığı üzerinden Türkçe karşılığının otomatik çıkarılabileceği ve tam bir tek kelime karşılığı yoksa terimin çevrilemez sayılıp atlanacağı.

Sonra üç dilin kendi kapsamlarının ayrı ayrı incelenmesi ele alınıyor; her dil çifti kendi başına karşılaştırılır, üçüncü bir dil araya girmez.

Ardından üç karşılık türü tanıtılıyor: tam örtüşme, kısmi örtüşme ve hiç çevrilmeyip olduğu gibi kullanma.

Dördüncü durakta bir kayıt yöntemi kuruluyor: terimin kendi tanımını belirle, her dildeki adayı ayrı ayrı sına, kapsam farkını yaz, sonucu sınıfla.

Kapanışta bu yöntemin nereye kadar taşıdığı netleşiyor; doğru sınıflanmış bir karşılık bile, iki farklı çeviri arasında hangisinin tercih edileceğine tek başına karar veremez.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

İki alışkanlık bırakılıyor ve ikisi de tek bir zincirleme varsayımdan besleniyor.

Birincisi, bir terimin İngilizce karşılığı bulunduğunda, o İngilizce kelimenin Türkçe karşılığının da aynı terimi taşıdığını varsaymaktır.

İkincisi, bir terimin hedef dilde tek kelimelik tam bir karşılığı yoksa terimin çevrilemez sayılıp kayıttan çıkarılmasıdır.

Birincisi seni görünmeyen bir kayba, ikincisi seni var olan bir bilgiyi kaydetmemeye götürür.

Mekanizma — üç ayrı kapsam

Bir terimin üç dildeki durumu tek bir zincirden değil, üç bağımsız karşılaştırmadan çıkar: Sanskritçe ile İngilizce, Sanskritçe ile Türkçe, İngilizce ile Türkçe.

Bu üç karşılaştırmadan hiçbiri ötekini garanti etmez; Sanskritçe ile İngilizce arasında tam örtüşme bulunması, Sanskritçe ile Türkçe arasında da tam örtüşme bulunacağı anlamına gelmez.

Her dilin kendi kelime dağarcığı, kavramları kendi tarihine ve kendi ihtiyaçlarına göre bölmüştür; bir dilin bir kelimeye çizdiği sınır başka bir dilde aynı yerde durmaz.

Mekanizma — üç karşılık türü

Bir kapsam farkı bulunduğunda, karşılık üç türden birine yerleştirilir.

Usta katmanı — tanımı belirle, adayları sına, farkı yaz, sınıfla

Buradaki iş bir kelime aramak değil, bir terimin üç dildeki durumunu belgeli biçimde kaydetmektir.

Birinci sırada terimin kendi Sanskritçe kapsamını belirle; bu adım önceki modülün saṃjñā yöntemine dayanır ve terimin metindeki kendi tanımından başlar.

İkinci sırada İngilizce aday karşılığı bul ve onun kapsamını, kaynak terimden bağımsız olarak, kendi kaynaklarında nasıl kullanıldığına bakarak belirle.

Üçüncü sırada aynı işlemi Türkçe için tekrarla; Türkçe adayı İngilizce adaydan değil, doğrudan Sanskritçe terimden yola çıkarak sına.

Dördüncü sırada üç kapsamı yan yana koy ve nerede örtüştüklerini, nerede ayrıldıklarını yaz; bu adım atlandığında sınıflama bir tahmine dönüşür.

Beşinci sırada kapsam farkının büyüklüğüne göre sınıfla: fark yoksa tam karşılık, kısmi bir örtüşme varsa kısmi karşılık, işe yarar bir aday yoksa alıntı kullanım.

Altıncı sırada durakla ve kaydı yaz; kayıt yalnız seçilen kelimeyi değil, hangi türde olduğunu ve fark varsa farkın ne olduğunu da taşımalıdır.

Kapanış katmanı — bu kaydın verdiği ve vermediği

Doğru tutulmuş bir karşılık kaydı sana üç şey verir: terimin üç dildeki kapsamı, kapsamlar arasındaki farkın niteliği ve bu farkın hangi türe girdiği.

Vermediği şey, birden fazla geçerli çeviri adayı arasında hangisinin tercih edilmesi gerektiğidir. Aynı kısmi karşılık düzeyinde birden fazla Türkçe kelime aday olabilir ve kayıt bunların arasında otomatik bir sıralama yapmaz.

Bir terimi aktarırken atlanmaması gereken bir adım daha var: kullanılan karşılığın hangi türe girdiğini okuyucuya açıkça söylemek — bir alıntı kullanımını tam karşılık gibi sunmak, kaynakta olmayan bir kesinlik izlenimi verir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir terimin üç dildeki durumu, İngilizce üzerinden kurulan bir zincirden değil, üç bağımsız karşılaştırmadan çıkar.

Kapsam farkı, kaynak terimin anlam alanı ile hedef dildeki adayın anlam alanı arasındaki örtüşmemedir.

Karşılıklar üç türe ayrılır: tam karşılık ender görülür, kısmi karşılık en sık görülen biçimdir, alıntı kullanım ise geçerli bir kayıt biçimidir, eksiklik değildir.

Bir terimi kaydederken her hedef dildeki aday, öteki hedef dildeki adaydan değil, doğrudan kaynak terimden yola çıkılarak sınanmalıdır.

Kısmi bir karşılığı tam karşılık gibi sunmak, kaynakta olmayan bir kesinlik izlenimi verir ve okuyucuyu yanıltır.

Tek kelimelik tam bir karşılığın bulunmaması, terimin çevrilemez olduğu anlamına gelmez; kısmi karşılık ve alıntı kullanım da birer kayıttır.

Terminoloji zaman içinde değişir; bugün yaygın bir karşılık, geçmişte terk edilmiş başka bir karşılığın yerini almış olabilir.

Bu kayıt yöntemi hangi karşılığın kullanılacağını gösterir ama birden fazla geçerli aday arasında otomatik bir tercih yapmaz.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir terimin üç dildeki durumunu tek bir kayıtla, tek bir sınıflamayla özetledi.

Ama gerçek kullanımda bir terimin İngilizce ya da Türkçe karşılığı zaman içinde tek bir kelimeye sabitlenmez.

Farklı yazarlar, farklı dönemlerde ve farklı amaçlarla aynı Sanskritçe terime birden fazla farklı çeviri önermiş olabilir.

Bu durumda soru artık kapsam farkını bulmak değil, birden fazla var olan çeviriyi karşılaştırıp aralarındaki ilişkiyi anlamaktır.

Tek terimin farklı çevirileri başlıklı sıradaki ders bunu ele alıyor: aynı Sanskritçe terime önerilmiş birden fazla çeviri bulunduğunda bu çeşitlilik nasıl okunmalı?