Çeviri karşılaştırma

Açılış sahnesi

Bir kişi aynı dizenin iki farklı çevirisini yan yana koyuyor ve bir noktadan sonra ikisi tamamen ayrı şeyler söylüyor.

Çevirilerden biri daha sade, öteki daha ayrıntılı; kişi sade olanı daha güvenilir, ayrıntılı olanı ise abartılı buluyor.

Bu izlenimle sade çeviriyi doğru kabul edip ayrıntılı olanı bir hata ya da süsleme olarak bir kenara bırakıyor.

Ama modülün araçlarını hatırlayıp iki çeviriyi kelime kelime geri kaynağa bağladığında farklı bir tablo çıkıyor.

İki çevirmen de aynı kelimeyi görmüş, ama o kelimeyi farklı bir bileşik sınırından ayırmışlar; ikisi de dilbilgisel olarak geçerli bir bölme yapmış.

Sade görünen çeviri kısa değil, dar bir bölmeyi izlemiş; ayrıntılı görünen çeviri ise geniş bir bölmeyi izleyip daha çok kelime üretmiş.

Kişi başta bir hatayı ararken aslında iki geçerli okumanın karşısında durduğunu fark ediyor.

İki çeviri farklı olduğunda önce hangisinin yanlış olduğunu sormak yanlış sorudur; önce sorulması gereken, ayrılığın metnin neresinde başladığıdır.

Bu derste ne olacak

Bu ders, modül boyunca öğrenilen sınır sökme, cümle çözme ve terim okuma becerilerini yeni bir işe koşuyor: iki çevirinin neden ayrıldığını teşhis etmek.

Geride bırakılan iki alışkanlık şunlar: farklı çıkan iki çeviriden birinin mutlaka yanlış olduğu düşüncesi ve daha uzun, daha açıklayıcı bir çevirinin kaynağa daha sadık olduğu varsayımı.

Sonra ayrılığın başladığı kelimeyi bulup dört olası kaynağa göre sınıflamaya geçiliyor: bölümleme, bağ kurma, terim tanımı ve çevirmenin kendi eklediği yorum.

Bu dört kaynak, önceki derslerde tek tek öğrenilen adımların burada bir arada kullanılmasından doğuyor; hiçbiri yeniden baştan öğretilmiyor.

Dördüncü durakta bir sıra kuruluyor: sapmanın başladığı yeri bul, sırasıyla dört olası nedeni denetle, hiçbiri açıklamıyorsa yorum farkı olarak işaretle.

Kapanışta bu yöntemin verdiği ile veremediği ayrılıyor; iki geçerli okumadan hangisinin yazarın niyetine daha yakın olduğunu bu yöntem tek başına söylemez.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Modülün bu son dersinde iki alışkanlık geride bırakılıyor; ikisi de önceden edinilmiş becerilerin yanlış bir yöne çevrilmesinden kaynaklanıyor.

Birinci alışkanlık, iki çevirinin farklı çıktığı her durumda birinin mutlaka hatalı olduğunu varsaymaktır; oysa aynı dize birden fazla geçerli biçimde bölünüp okunabilir.

İkinci alışkanlık, daha çok kelime içeren ve daha çok açıklama taşıyan bir çeviriyi otomatik olarak daha sadık saymaktır; oysa ek kelimeler bazen metinde olmayan bir yorumu taşır.

Birincisi seni var olmayan bir hatayı aramaya, ikincisi seni metinde bulunmayan bir ekleme kabul etmeye götürür.

Mekanizma — sapma noktasını bulmak

Buradaki ilk iş, iki çeviriyi bütün olarak karşılaştırmak değil, ayrıldıkları tam yeri bulmaktır.

İki çeviri de kaynağın aynı dizesinden geldiğinden, ortak kalan bölüm ile ayrılan bölüm arasında bir sınır vardır ve bu sınır her zaman tek bir kelimeye kadar daraltılabilir.

Sapma noktasını bulmak için iki çeviriyi cümle cümle değil, kelime kelime hizalamak gerekir; hizalama bozulduğu ilk yer aranan noktadır.

Mekanizma — dört olası neden

Sapma noktası bulunduktan sonra soru şuna dönüşür: bu nokta neden iki farklı çeviriye yol açmış?

Bu üç sapma türü sırayla denetlenir, çünkü her biri bir öncekinin aynı kalmasını gerektirir; bölümleme farklıysa bağın aynı olup olmadığını sormak henüz erkendir.

Mekanizma — dördüncü neden: yorumsal sapma

Üç neden de dışlandığında elde kalan sapma, metnin kendisinden değil çevirmenin kendi tercihinden gelir.

Yorumsal sapma çoğu zaman parantez içi bir açıklama, bir sıfat ya da bir bağlam notu biçiminde görülür ve kaynak dizede karşılığı yoktur.

Usta katmanı — sapmayı bul, sırayla denetle, kalanını adlandır

Buradaki iş bir çeviriyi düzeltmek değil, iki çevirinin neden ayrıldığını doğru kutuya yerleştirmektir.

Birinci sırada iki çeviriyi kelime kelime hizala ve hizalamanın bozulduğu ilk kelimeyi işaretle; bu senin sapma noktandır.

İkinci sırada o noktadaki kaynak ses dizisini iki farklı biçimde bölmeyi dene; ikisi de geçerli bir sandhi ya da samāsa çözümü veriyorsa neden bölümleme sapmasıdır ve arama burada durur.

Üçüncü sırada bölümleme aynıysa, aynı kelimelere iki farklı kāraka rolü ya da anvaya sırası uygulanıp uygulanmadığına bak; fark buradaysa neden bağ sapmasıdır.

Dördüncü sırada bölümleme ve bağ aynıysa, aradaki terimin iki farklı tanıma mı yoksa birinde tanıma, ötekinde gündelik anlama mı dayandığını kontrol et; fark buradaysa neden tanım sapmasıdır.

Beşinci sırada dışlama sınamasını uygula; üç neden de elendiyse sapmayı yorumsal olarak adlandır ve hangi çevirinin ek bir yorum taşıdığını belirt.

Altıncı sırada durakla ve bulduğun nedeni gerekçesiyle yaz; sapmanın kaynağını söylemek yeterlidir, hangi çevirinin üstün olduğuna karar vermek bu adımın işi değildir.

Kapanış katmanı — bu yöntemin verdiği ve vermediği

Bu bölüm, elde edilen teşhis gücüyle onun sınırını yan yana koyuyor.

Bu yöntem sana üç şey verir: iki çevirinin tam olarak nerede ayrıldığı, ayrılığın hangi kategoriden geldiği ve bu kategorinin gerekçesiyle yazılabilir olması.

Vermediği şey, iki geçerli okumadan hangisinin yazarın asıl niyetine daha yakın olduğu bilgisidir. Bölümleme ya da bağ sapmasında iki taraf da dilbilgisel olarak sağlam olabilir ve seçim ek bir kanıt ister.

Böyle bir seçim genelde metnin kendi dışındaki kaynaklara bakar: başka nüshalarla karşılaştırma, geleneksel yorum eserleri ya da metnin bağlı olduğu okulun tercih ettiği okuma.

Bir çeviriyi değerlendirirken unutulmaması gereken bir şey daha var: bulduğun sapma nedenini yazarken hangi iki kaynağı karşılaştırdığını da açıkça belirt, çünkü görünüşte aynı sapma başka bir çeviri çiftinde bambaşka bir nedenden çıkabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

İki çeviri farklı çıktığında önce sorulması gereken soru hangisinin doğru olduğu değil, sapmanın metnin neresinde başladığıdır.

Sapma noktası, iki çevirinin aynı kaynaktan ilk kez ayrıldığı en küçük birimdir ve genelde tek bir kelimeye indirgenir.

Sapmanın dört olası kaynağı vardır: bölümleme, bağ, tanım ve yorum; bunlar sırayla, birbirine bağımlı biçimde denetlenir.

Bölümleme sapması, aynı ses dizisinin farklı bir sandhi ya da samāsa çözümüyle ayrılmasından doğar ve iki taraf da dilbilgisel olarak geçerli olabilir.

Bağ sapması, aynı kelimelere farklı bir kāraka rolü ya da anvaya sırası verilmesinden doğar.

Tanım sapması, aynı terimin farklı bir saṃjñā kaynağına ya da gündelik anlama dayandırılmasından doğar.

Üç neden de dışlandığında geriye kalan fark yorumsal sapmadır ve bu bir hata değil, çevirmenin bilinçli bir eklemesidir.

Bu yöntem sapmanın kaynağını gösterir ama iki geçerli okumadan hangisinin yazarın niyetine daha yakın olduğuna karar vermez; bu karar ek kanıt ister.

Sonraki derse köprü

Bu ders, iki çevirinin neden ayrıldığını Sanskritçe metnin kendi içinde, tek bir dilden tek bir dile aktarırken sınadı.

Modül boyunca kurulan bütün araçlar bu tek dil çiftinde çalıştı: kaynak Sanskritçe, hedef ise okuyucunun kendi dili.

Ama bu akademi üç dilde birden çalışıyor ve bir Sanskritçe terim İngilizceye ve Türkçeye aktarılırken her dil kendi sınırlarını ve kendi eksik kalan taraflarını taşıyor.

Bir terimin İngilizce karşılığının Türkçe karşılığıyla örtüşmesi de garanti değil; üç dil üç ayrı sapma noktası taşıyabilir.

Sanskritçe–İngilizce–Türkçe karşılıklar başlıklı sıradaki modül tam olarak bunu ele alıyor: aynı terimin üç dile aktarılırken hangi noktalarda birbirinden koptuğu.