Kök ve ek farkındalığı

Açılış sahnesi

Bir kişi önceki dersin bıraktığı yerde duruyor: elinde bir bileşiği ayırdıktan sonra kalan bir üye var.

Üyeyi sözlüğe götürüyor ve hiçbir kayıt açılmıyor.

Yazımı iki üç biçimde deniyor, uzun ünlüyü kısaltıyor, sondaki işareti değiştiriyor; sonuç yine boş.

Elindeki parçanın kayıtsız bir kelime olduğuna, sözlüğün de eksik olduğuna karar vermek üzere.

Tam o sırada gözü aynı sayfadaki başka kelimelere kayıyor ve üçünün de aynı harflerle bittiğini görüyor.

Dört kelimenin sonunda duran o ortak parça bir rastlantı olamayacak kadar düzenli.

Parçayı kesip atıyor ve geriye kalan kısa biçimi arıyor; sözlük yine susuyor.

Ama bu kez elindeki şey tanıdık bir şeye benziyor: daha önce gördüğü bir parçanın, ortasındaki ünlüsü büyütülmüş hâli gibi duruyor.

Ünlüyü küçültüp yeniden yazıyor ve kayıt bu kez açılıyor.

Açılan kayıt bir nesnenin adı değil; bir eylemi gösteriyor.

Yani aradığı kelime sözlüğe hiç konmamış, çünkü kimse onu koymamış: o kelime yapılmış.

Sözlükte duran şey kelimenin kendisi değil, kelimenin yapıldığı malzeme.

Önceki iki ders sayfada bir şeyin silindiğini göstermişti; burada silinen hiçbir şey yok.

Tersine, ortada fazladan bir şey var: sonlu bir malzeme listesinden, hiçbir listeye sığmayacak kadar çok biçim üretilmiş.

Bu yüzden sözlükte bulunmayan bir biçim bilinmeyen bir kelime değildir; henüz sökülmemiş bir kelimedir.

Bu derste ne olacak

Bu dersin yolu bir sökme ile bir kurma arasında gidip geliyor ve ikisi birbirini denetliyor.

Başlangıçta iki alışkanlık bırakılıyor: sözlükte bulunmayan biçimin bilinmeyen bir kelime olduğu ve kökü bilinen bir kelimenin anlamının da bilindiği sanılır.

Ardından üretimin kendisine bakılıyor; sayılı bir kök listesi ile sayılı bir ek listesi, hiçbir sözlüğün toplayamayacağı kadar çok biçim veriyor ve sözlüğün eksikliği bir ihmal değil bir sonuç.

Sonra kökün kendi biçimine geçiliyor, çünkü söktüğünde elinde kalan parça çoğu zaman listedeki kökün aynısı değildir ve bu fark düzenlidir.

Dördüncü durakta iş kuruluyor: sağdan soy, kökün biçimini hesaba kat, parçalardan geri kur ve kuramadığın yerde dur.

Kapanışta kökün verdiği ile vermediği ayrılıyor; bir terimin anlamı kökünden okunmaz, kökünden ancak sınırlanır.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Bırakılacak iki alışkanlığın ikisi de aramanın boş dönmesiyle başlıyor.

Birincisi, sözlükte bulunamayan bir biçimi bilinmeyen bir kelime saymaktır; buna göre kayıt yoksa bilgi de yoktur.

İkincisi, bir kelimenin kökünü bilenin o kelimenin anlamını da bildiğini varsaymaktır; buna göre anlam kökten hesaplanabilir.

Birincisi seni erken durdurur, ikincisi seni yanlış yerde durdurmaz ve daha pahalıdır.

Mekanizma — sayılı malzemeden sayısız biçim

Buradaki asıl fikir tek cümlede duruyor: kelime bulunmaz, yapılır.

Elde iki liste var ve ikisi de sonlu. Birincisi köklerin listesi, ikincisi eklerin listesi.

Bir kök bir ek aldığında ortaya bir gövde çıkar ve o gövde sözlükte kendi kaydını alabilir de almayabilir de.

Önceki modülün son dersi bu ekleri adlandırmış ve iki aileye ayrıldıklarını söylemişti; aileleri ayıran şey ekin neye eklendiğidir.

İki aileyi ayırmak süs değil; bir ekin ne yaptığını bilmek, onun hangi aileden geldiğini bilmeye bağlıdır.

Aynı harf dizisi bir ailede bir işi, öteki ailede bambaşka bir şeyi gösterebilir ve elindeki parçanın hangi aileden olduğunu ek değil, ekin altında kalan şey söyler.

Yığın, kelimelerin neden bu kadar uzayabildiğini de açıklar: uzunluk her zaman iki kelimenin birleşmesinden gelmez, bazen tek bir kökün üstüne binmiş üç dört parçadan gelir.

Buradan çıkan sonuç sözlüğün kendisiyle ilgili ve şaşırtıcı görünür: iki sonlu liste birbirine uygulandığında, sonuçların sayısı hiçbir sözlüğün taşıyamayacağı kadar büyür.

Yani bir sözlüğün eksik olması bir ihmal değil, üretimin doğal sonucudur; sözlük ürünleri değil malzemeyi ve kuralları saklar.

Mekanizma — söktüğünde elinde kalan şey kök değildir

Şimdi işin en çok tökezleten yerine geliyoruz ve tökezleme her zaman aynı noktada oluyor.

Bir ek söküp geriye kalan parçayı listede aradığında çoğu kez hiçbir şey bulamazsın, ama bu senin yanlış söktüğünü göstermez.

Kök bir ek aldığında kendi ünlüsünü değiştirir ve bu değişim keyfî değildir; kökün ünlüsü belirli basamaklara yükselir.

Bunun okuma üzerindeki etkisi doğrudan: elindeki parça listede yoksa, önce onu bir basamak aşağı yazıp yeniden aramak gerekir.

Aynı olgunun ters yüzü de var. Listedeki kökü olduğu gibi arayan biri, metinde kökün yükseltilmiş hâlini görür ve iki biçimi birbirine bağlayamaz.

Bir zorluk daha ekleniyor: iki ayrı kökün kelime içindeki biçimleri kimi yerde birbirine benzer, dolayısıyla soyduğun parça tek bir köke değil iki köke birden uyabilir.

Bu, önceki derslerdeki gibi bir eksilmeden doğmuyor. Burada iki ayrı üretim yolu aynı görünen bir sonuca varmıştır ve seçim, sonucun kendisine değil, kelimenin cümlede yaptığı işe bakılarak yapılır.

Usta katmanı — sök, basamağı hesapla, geri kur, dur

Buradaki iş bir tanıma işi değil; elindeki biçimi parçalarına ayırıp aynı parçalardan yeniden kurmak.

Birinci adım sağdan sökmektir ve ilk sökülen şey çekim ekidir; önceki modül bu adımı zaten kurmuştu ve elinde gövdeyi bırakır.

Gövdeden sonra türetme ekleri sökülür, her seferinde bir tane, en dıştakinden başlayarak; her soymadan sonra kalan biçim not edilir.

Bu adım şunu eler: eki gövdenin bir parçası sayan bölmeleri. Çözemediği şey, sökülen parçanın gerçekten bir ek olup olmadığıdır.

İkinci adım kökün biçimini hesaba katmaktır. Geriye kalan parçayı listede aradın ve bulamadınsa, onu bir basamak aşağı yazıp yeniden ara.

Bu adım şunu eler: kalan parçayı listede bulamadı diye elenen doğru bölmeleri. Çözemediği şey, indirdiğin basamağın doğru basamak olup olmadığıdır.

Üçüncü adım sınamadır ve kararı veren tek adım budur.

Sınamanın gücü de sınırı da aynı yerden gelir: bir kelimeyi yapabilmek, onu yapabildiğini gösterir.

Kurduğun biçim sayfadakiyle aynı çıkmazsa üç varsayımdan biri düşmüştür ve üçünü ayrı ayrı yoklaman gerekir; sınırı yanlış yere koydun, eki yanlış tanıdın ya da basamağı yanlış hesapladın.

Üç varsayımı birlikte değiştirirsen sınama yeniden geçebilir ve neyin düzeldiğini bilemezsin; bu yüzden her turda tek bir varsayım değiştirilir.

Dördüncü adım durmaktır. Sınama geçtiyse elinde bir sökme değil bir çözüm vardır; hiçbir turda geçmiyorsa elindeki şey bir çözüm değil bir öneridir ve öyle yazılır.

Adımların sırası da keyfi değildir: basamağı hesaba katmadan yapılan bir sınama, doğru bölmeleri de düşürür ve seni baştan başlatır.

Yönü de tek bir cümleyle söylenir: her adım kelimenin içine bir sınır daha çizer, hiçbiri çizilmiş sınırı silmez; silen tek şey sınamanın düşmesidir.

Kapanış katmanı — kökün verdiği ve vermediği

Bu bölüm bir kazancı bir kısıtla yan yana koyuyor ve kısıt, bu derste kazançtan daha önemli.

Çözülmüş bir kök sana üç şey verir: sözlükte aranabilir bir madde, aynı kökten yapılmış öteki terimleri görebilme imkânı ve kelimenin hangi işin çevresinde kurulduğu bilgisi.

Vermediği şey terimin anlamıdır. Kök, terimin anlamını hesaplamaz; onu yalnız bir alanın içine yerleştirir.

Bir terimin teknik anlamı kullanımla daralır ve daralmanın nerede durduğunu ancak metnin kendisi gösterir; kök o daralmanın hiçbir yerinde yazılı değildir.

Bunun Ayurveda terimleri için karşılığı doğrudan: bir terimi kökünden okuyarak yazılan tanım kulağa bilgili gelir, kaynakta karşılığı yoktur ve düzeltilmesi ilk hâlinden çok daha zordur.

Bir de adların çakışması var ve gözden kaçması kolay. Dilbilgisinin kullandığı Sanskritçe adların bir bölümü, bu akademinin başka fakültelerinde bedene ait kavramların adıdır; aynı ad iki alanda iki ayrı şeyi gösterir ve bu ders yalnız dilbilgisi anlamını kullanır.

Aktarma sorumluluğu da buradan çıkıyor: bir terimin nasıl yapıldığını yazarken bunun senin sökmen olduğunu söylemen gerekir, çünkü bir kelimeyi bir köke bağlamak bir bulgu değil bir öneridir.

Bu bölümün kazandırdığı şey bir okuma aracıdır; metinde geçen bir hazırlığı ya da uygulamayı denemeye izin vermez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Sanskritçede kelimeler sayılı köklerden sayılı eklerle üretilir; sözlük ürünleri değil, malzemeyi ve kuralları saklar.

Sözlükte bulunmayan bir biçim bilinmeyen bir kelime değildir; henüz sökülmemiş bir kelimedir.

Kökler bir eylemi gösterir, dolayısıyla kökten yapılmış bir ad, bir şeyi bir işin üzerinden adlandırır.

Ekler iki aileye ayrılır: doğrudan köke gelenler ile hazır bir tabana gelenler; bir ekin ne ürettiği hangi aileden geldiğine bağlıdır.

Bir gövde birden çok ek taşıyabilir ve ekler sırayla eklenmiştir; en dıştaki en son eklenendir.

Uzunluk her zaman birleşmeden gelmez; bazen tek bir kökün üstüne binmiş eklerden gelir.

Kök ek aldığında ünlüsünü kurallı biçimde yükseltir; söktüğünde elinde kalan parça listedeki kökün aynısı olmayabilir.

Sökme kendi başına karar vermez; kararı parçaları geri birleştirip sayfadaki biçimi elde etmek verir.

Sınama düştüğünde hangi varsayımın yanlış olduğunu söylemez, bu yüzden her turda tek bir varsayım değiştirilir.

Kök terimin anlamını hesaplamaz; onu bir alanın içine yerleştirir ve teknik anlam kullanımla daralır.

Bir kelimeyi bir köke bağlamak bir bulgu değil bir öneridir; aktarırken bunun söylenmesi gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu ders tek bir kelimenin içine indi ve oradan çıkarken elinde iki şey bıraktı: kelimenin neyden yapıldığı ve cümlede hangi işi üstlendiği.

Modül boyunca yapılan her iş de aynı sınırın içindeydi; sınır bir kelimeydi.

Oysa bir cümle, çözülmüş kelimelerin yan yana dizilmesinden ibaret değildir.

Aynı cümlede beş kelimenin beşini de doğru çözebilir, yine de cümlenin ne dediğini bilemezsin; çünkü hangi kelimenin hangisiyle birlikte okunacağı ayrı bir bilgidir.

Cümle çözümleme başlıklı sıradaki ders bu bilgiyi alıyor ve şunu soruyor: kelimeler sayfada bir sırayla dizilmişken, birbirine hangi kurala göre bağlanıyor?

Orada bakılacak şey kelimenin içi değil arası olacak; ve bu kez sıra, göründüğü kadar belirleyici çıkmayacak.