Sandhi'ye giriş

Açılış sahnesi

Bir kişi ölçülü bir pasajın önünde oturuyor ve önceki dersten kalan beceriyi kullanıyor.

Bir çeyreği hecelerine bölüyor, sayıyor ve sekiz buluyor; sayım kalıba oturuyor.

Şimdi aynı çeyreği kelimelerine ayırıp her birini sözlükte aramak istiyor.

İlk iki kelime kolay çıkıyor; üçüncünün başladığı yerde tanımadığı bir harf dizisi duruyor.

Önceki modülün alışkanlığıyla kelimenin sonunu kesiyor, kesme noktasını bir harf sola sonra bir harf sağa alıyor ve sözlük her denemede boş dönüyor.

Sonra gözü bir yana kayıyor ve tuhaflığın tek bir kelimede olmadığını görüyor: ondan önceki kelime de alışılmadık bir sesle bitiyor.

İki tuhaflık yan yana duruyor ve aralarında hiçbir boşluk yok; ikisi de iki kelimenin değdiği aynı noktayı gösteriyor.

Kişi orada bir sınır olduğunu varsayıp iki kelimeyi sözlükteki anma biçimleriyle ayrı ayrı yazıyor ve iki kayıt da açılıyor.

Ardından o iki kelimenin hecelerini sayıyor ve dokuz buluyor; oysa sayfadaki çeyreği kendisi sekiz saymıştı.

Aradaki tek hece bir dizgi kusurundan gelmiyor: iki kelime birbirine değdiğinde sınırdaki iki ünlü birleşip tek bir ünlü olmuş ve satır bir hece kısalmış.

Yani sayfadaki boşluksuz yer bir eksiklik değil, olmuş bitmiş bir işin kaydı.

Önceki ders ölçü sayılırken kelime sınırının hesaba katılmadığını söylemiş ve bunun neden yapılabildiğini bu derse bırakmıştı.

Cevap açılış sahnesinde duruyor: sınır ölçüde yok sayılmıyor, sınırda zaten bir şey olmuş ve satır o hâliyle ölçülüyor.

Bu derste ne olacak

Ders beş bölümde ilerliyor ve hepsi tek bir işe bakıyor: sözlükte bulunmayan bir biçimi sözlükte bulunur hâle getirmek.

İlk bölüm iki yaygın kanıyı elden çıkarıyor; sınırdaki değişimin yalnız söyleyişe ait olduğu ve kuralı bilenin sınırı çözebileceği sanılır, ikisi de okuru yanlış yere hazırlar.

İkinci bölüm sınırda olabilecek şeyleri alıyor; önceki dersin verdiği söz üç sonuçtu ve üçü de burada açılıyor, üstelik üçünü yöneten tek bir kuralla: sonuç iki sesin karşılaşmasından doğar.

Üçüncü bölüm yön değiştiriyor; ileri yönde işlem tek bir sonuç verir, geri yönde birden çok cevap üretir ve bu asimetri dersin asıl konusudur.

Dördüncü bölüm işin kendisini dört hamlede kuruyor: sınırı yerleştirmek, aday üretmek, adayları elemek ve elenmeyen birden çok aday kaldığında durmak.

Kapanışta çözülmüş bir sınırın neyi verdiğine, neyi vermediğine ve çözümü aktarırken ne yazılması gerektiğine bakacağız.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Başlarken ilk bakışta zararsız görünen iki kanıyı bırakmak gerekiyor.

Birincisi, sınırdaki değişimin bir söyleyiş rahatlığı olduğu ve yazıya girmediğidir; ikincisi, o değişimleri öğrenen kişinin metindeki sınırları çözebileceğidir.

Biri metnin nasıl yazıldığı, öteki senin ne yapabileceğin hakkında yanlıştır.

Mekanizma — sınırda hangi üç şey olabilir

İkinci bölümde sınırın kendisine bakıyoruz ve orada olabilecek şeyler üç başlıkta toplanıyor.

Birincisi hiçbir şeyin olmamasıdır: sondaki ses de baştaki ses de olduğu gibi kalır ve sınır yalnız bir bitişiklik olarak görünür.

İkincisi sesin başkalaşmasıdır; kelimenin son sesi komşusunun bir özelliğini üstlenerek başka bir sesle yazılır ve kelime tek başına anıldığında taşımadığı bir görünüm alır.

Üçüncüsü birleşmedir. İki ses tek bir sese iner ve bu olduğunda satır bir hece kısalır, çünkü iki ünlünün yerinde tek bir ünlü kalmıştır.

Üçünün ortak yanı şu: sonuç tek bir sese bakılarak bilinemez, çünkü aynı son ses komşusuna göre bir yerde olduğu gibi durur, başka bir yerde değişir, bir üçüncüde kaynaşır.

Yani sınırda olan şey kelimenin sonuna ait bir davranış değil, iki sesin karşılaşmasına ait bir sonuçtur.

Bu fakültenin altıncı dersinde tanıdığın iki işaret sınıra özellikle duyarlıdır: kelime sonundaki salıverme işareti komşusuna göre başka başka görünümler alır, genizden okumayı gösteren işaret ise kendinden sonra gelen ünsüzün durağına göre yazılır.

Aynı ders burun sesinin komşusuna göre kurulmasını adlandırırken şunu da eklemişti: diller bu benzeşmenin varlığında değil, onu yazıya geçirip geçirmediklerinde birbirinden ayrılır.

Bu dilde sonuç yazıya geçiriliyor; ağızda olan şey sayfada da oluyor ve sınır böylece bir okuma sorunu hâline geliyor.

Mekanizma — ileri yön ile geri yön aynı iş değil

Üçüncü bölüm dersin dönüm noktası ve tek bir asimetriye dayanıyor.

İleri yönde iş nettir: elinde iki kelime varsa sınırda ne olacağı büyük ölçüde bellidir. Geri yönde ise aynı netlik yoktur; elindeki birleşik biçimden yola çıkarsan, onu üretmiş olabilecek birden çok kelime çifti bulunur.

Sebebi tek cümleyle söylenir: birleşme sırasında bilgi eksilir. İki ünlü tek ünlüye indiğinde, geriye kalan ünlü hangi iki ünlünün birleştiğini kendi başına söylemez.

Bunun doğrudan sonucu şudur: sınırdaki değişimleri gösteren bir liste tersten okunduğunda tek bir cevap değil bir aday kümesi verir; kümenin bazen tek üyesi kalır, ama bunu ancak sınayarak görürsün.

Yani ezber ileri yönü kurar, senin işin geri yöndedir ve iki yön aynı bilgiyle yürümez.

Bu asimetriyi bu fakültenin ikinci dersinden tanıdığın bir kavramla ölçebilirsin: harflerin geri döndürülebilir eşlemesi iki yönde de aynı sonucu verir ve dönüştüren kişinin dili bilmesi gerekmez. Sınır bunun tam karşıtıdır; geri dönüş tek sonuç vermez ve dönüşü yapanın dili bilmesi gerekir, çünkü seçim ancak kelimelerin kendileri bilinerek yapılır.

Geleneğin kendisi de bu geri yönü açıkta bırakmamış; kesintisiz biçimin yanında kelimelerin tek tek ayrıldığı ikinci bir tekrar biçimi tutulmuş.

Usta katmanı — dört hamle ve bir durma kuralı

Dördüncü bölüm işin kendisini kuruyor: elinde sözlükte bulunmayan bir biçim varsa yapılacak şey dört hamleye ayrılır ve sonuncusu en çok atlanandır.

Birinci hamle sınırı yerleştirmektir: sorun kelimenin içinde mi, kelimelerin arasında mı? Üç işaret buna yardım eder ve üçü de metnin üstünde durur.

Bunlardan ilki kelimenin başındaki tuhaflıktır. Önceki modülün son dersi kelimenin baş tarafının sabit olduğunu söylemişti; bir biçim baştan tanınmıyorsa sorun büyük olasılıkla o kelimeye değil, ondan öncekiyle arasındaki sınıra aittir.

İkincisi düşmüş ünlünün izini taşıyan kesme işaretidir; o işaret zaten bir sınırın orada olduğunu söyler.

Üçüncüsü hece aritmetiğidir: tanıdığın kelimeleri anma biçimlerinde yazıp hecelerini say, toplam sayfadaki çeyrekten fazla çıkarsa aradaki fark kadar birleşme olmuş demektir.

İkinci hamle aday üretmektir: akla gelen tek ayrımı yazmak yerine, o birleşik biçimi verebilecek ayrımların hepsini alt alta koyarsın. İkiden az aday üretilen bir sınır çoğu zaman yeterince zorlanmamıştır.

Üçüncü hamle elemektir ve elemenin üç sorusu vardır. Birincisi, ayrımdan çıkan iki biçim de sözlükte kendi kaydını buluyor mu? İkincisi, sondaki ekler cümledeki işlere oturuyor mu? Üçüncüsü, aday çiftten ileri yönde gidildiğinde sayfadaki birleşik biçim aynen elde ediliyor mu?

Üç soru da evetle ya da hayırla cevaplanır ve üçünde de evet aynı yöne çıkar: evet adayı ayakta tutar, herhangi birinde hayır adayı eler. Üçü ayrı ayrı işe yarar, çünkü birincisi kelime olmayan ayrımları, ikincisi cümleye oturmayanları, üçüncüsü sayfadaki yazımı üretemeyenleri atar.

Dördüncü hamle durmaktır. Üç sorudan da geçen tek bir aday kaldıysa sınır çözülmüştür; birden çok aday kaldıysa elindeki şey bir başarısızlık değil gerçek bir belirsizliktir ve o belirsizliği kapatmak sana düşmez.

Böyle yerler metin geleneğinde de biliniyor: aynı dizinin iki ayrı biçimde ayrılabildiği ve bu ayrımın şerh geleneğinde tartışıldığı yerler vardır. Birinci fakültede varyant okumaların bir kusur kaydı değil karşılaştırma verisi olduğunu görmüştün.

Kapanış katmanı — çözülmüş sınırın hesabı

Bu bölüm bir kazanç ile bir kısıtı yan yana koyuyor.

Çözülmüş bir sınır sana iki şey verir: aranabilir hâle gelmiş kelimeler ve gerekçesi yazılabilen bir bölme.

Vermediği şeyler bundan geniştir. Üç sorudan tek bir aday geçti diye o ayrımın metni yazanın kastettiği ayrım olduğu kanıtlanmaz; yalnız öteki adayların elendiği gösterilir.

Cümlede söylenenin doğruluğu ise bu işin hiçbir yerinde sorulmaz; sınır çözmek metnin ne dediğini açar, dediğinin sınanıp sınanmadığını açmaz.

Bir de aktarma sorumluluğu var: ayırdığın biçim senin çözümündür, sayfadaki metin değildir. Bir alıntıyı ayırdığın hâliyle veriyorsan bunu söylemen gerekir, yoksa kendi kararın kaynağın yazımı gibi dolaşıma girer.

Sınırı açabilmek bir okuma becerisidir; okunan metnin önerdiği hiçbir uygulamayı denemeye izin vermez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

İki kelimenin değdiği yerde sesler ya olduğu gibi kalır, ya başkalaşır, ya da birleşip tek bir sese iner.

Sonuç tek bir sese bakarak bilinmez; hangi iki sesin karşılaştığına bağlıdır ve aynı son ses farklı komşuların önünde farklı sonuçlar verir.

Bu dilde sınırdaki sonuç yazıya geçirilir; değişim bir söyleyiş ayrıntısı değil, sayfadaki metnin kendi yazımıdır.

İki ünlü tek ünlüye indiğinde satır bir hece kısalır; bu yüzden ölçü kesintisiz biçim üzerinde sayılır ve kelimelerine ayrılmış biçim daha çok hece verir.

İleri yön tek sonuç üretir, geri yön birden çok aday üretir; harflerin geri döndürülebilir eşlemesinden farkı buradadır ve geri dönüş dili bilmeyi gerektirir.

Bir sınır açılırken önce sınırın nerede olduğu yerleştirilir; kelimenin başındaki tuhaflık, düşmüş ünlünün kesme işareti ve hece aritmetiği bu işe yarar.

Sonra aday çiftler üretilir ve her aday üç soruyla elenir: iki parça da sözlükte kayıtlı mı, ekler cümledeki işlere oturuyor mu, ileri yönde sayfadaki biçim aynen çıkıyor mu?

Üç soruda da evet adayı ayakta tutar, herhangi birinde hayır adayı eler.

Üç sorudan birden çok aday geçtiyse orada gerçek bir belirsizlik vardır ve o belirsizlik kapatılmaz, yazılır.

Ayırdığın biçim senin çözümündür; alıntı olarak aktarılırken bunun söylenmesi gerekir, yoksa kendi kararın kaynağın yazımı sanılır.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir sınırı açmayı öğretti ve açarken bir şeyi baştan varsaydı.

Sınırın iki yanında iki ayrı kelime bulunduğunu, yani açtığın parçaların her birinin kendi sözlük kaydını ve kendi çekim ekini taşıdığını kabul ettin.

Bu her zaman böyle değildir; iki kelime bazen yan yana durmakla kalmaz, birleşip tek bir kelime hâline gelir ve sözlükte kendi kaydıyla yer alır.

Samāsa'ya giriş başlıklı sıradaki ders bu durumu alıyor: kelimeler birleşip tek bir kelime olduğunda ne değişiyor?

Orada göreceğin şey, birleşmiş bir kelimenin parçalarının kendi eklerini bırakması ve çekimin yalnız sondan yapılmasıdır.

Zorluk da buradan çıkıyor: sınırdaki ses değişimleri birleşmiş kelimenin içinde de işlediğinden, sayfada gördüğün dizi iki kelime de olabilir tek kelime de.

Bu dersin sonunda elinde açılabilen bir sınır var; sıradaki derste o sınırın hiç açılmadığı, çünkü ortada iki kelime bulunmadığı durum açılacak.