Retroflex ve dental sesler

Açılış sahnesi

Bir kişi kendi sesini kaydediyor ve önündeki listede on iki terim duruyor.

Kaydını, aynı listeyi okuyan bir hocanın kaydıyla arka arkaya dinliyor ve karşılaştırmayı terim terim yapıyor.

Ünlüler tutuyor. Önceki dersten kalan alışkanlık işini görüyor ve uzun ünlülerin süresi iki kayıtta da aynı çıkıyor.

Yine de listenin dört teriminde iki kayıt üst üste binmiyor ve binmeyen yer her seferinde aynı türden bir yere düşüyor: kelimenin ortasındaki tek bir ünsüz.

Kişi o ünsüzü önce daha güçlü, sonra daha yavaş, en sonunda sesini kalınlaştırarak yeniden kaydediyor; üç denemenin üçünde de kayıttan aynı ses dönüyor ve aradaki fark hiç kapanmıyor.

Dördüncü denemede hiçbir şey söylemiyor ve yalnız dil ucunu dişlerin arkasından geriye kaydırıp orada bırakıyor.

Dilini o noktada tutarak kelimeyi yeniden okuyor ve bu kez iki kayıt üst üste biniyor.

Binmesi için ses yükselmedi, kelime yavaşlamadı ve hiçbir ünlü uzamadı; değişen tek şey dilin ucunun durduğu yerdi.

Önceki ders ünlülerin süresini ölçtü ve o süreyi sayılabilir bir büyüklük olarak bıraktı.

Bu ders ölçüyü değiştiriyor, çünkü buradaki soru artık ne kadar değil nerede ve cevabı veren şey kulak değil dilin ucu.

Bu derste ne olacak

Bu dersin beş bölümü var ve beşi de tek bir ekseni izliyor: dilin ucu bu sesi kurarken nerede duruyor.

Önce çok yayılmış bir kısa yolu elden bırakacağız. Geri kıvrık seslerin, diş seslerinin kalın ya da sert söylenmiş biçimi olduğu düşünülür ve bu düşünce öğrenciyi yıllarca yanlış bir yerde çalıştırır.

Sonra ağzın içindeki iki durağa ve aralarındaki sınıra bakacağız; iki sıra birbirine komşudur ve sınırları parmakla bulunabilecek kadar somut bir kabartıdır.

Üçüncü bölümde kendi diline döneceğiz. Türkçede bu iki durağı birbirinden ayıran bir ayrım yok ve bu bir eksiklik değil, başka bir ses dizgesi; buradan çıkacak şey de kural değil, kendi ağzında yapacağın birkaç deneme.

Dördüncü bölümde harfin altındaki noktaya geleceğiz. Nokta bu derste öğrendiğin bilgiyi taşır ama her yerde aynı bilgiyi taşımaz ve bunu bilmemek bir dizi sessiz yanlış üretir.

Kapanışta ayrımın elden ele nasıl taşındığına bakacağız, çünkü bir ayrımı yazıda ayakta tutan şey tek bir kişi değil bütün bir zincirdir.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Elden bırakılacak cümle şu: geri kıvrık sesler, diş seslerinin kalın söylenmiş biçimidir.

Değildir, çünkü kalınlık, sertlik ve gürlük bu ayrımın hiçbir yerinde ölçü değildir; iki sıra arasındaki bütün fark, dilin ucunun ağzın hangi noktasına değdiğidir.

İki tanımın ortak yanı bilerek seçilmiş: ikisi de bir yer tarif ediyor, hiçbiri bir nitelik tarif etmiyor.

Mekanizma — iki durak ve aralarındaki sınır

İkinci bölümde iki durağın ağzın neresinde durduğuna ve aralarındaki sınırın nasıl bulunacağına geliyoruz.

Yol önceki dersten tanıdık. Dil ucunu üst ön dişlerinin arkasına yasla, ardından ağır ağır geriye çek; kısa bir mesafe sonra parmakla da hissedilen bir kabartıya çarparsın ve kabartının hemen ötesinde damak kubbelenmeye başlar.

Sınırı bir kez bulduktan sonra iş, iki noktada durabilmeye iner. Dilini kaydırmaya devam ettiğin sürece iki durak arasında bir yerde kalırsın ve ortaya çıkan ses ikisinden de olmayan bir ses olur.

Bu dersin konusu olan iki varga sıralamada yan yana durur. Önceki derslerden tanıdığın sesbilgisel sıra gırtlaktan başlayıp dudağa doğru ilerler; geri kıvrık varga, diş vargasından önce gelir, çünkü geri kıvrık durak ağzın daha içindedir.

Ayrım yalnız kapanmalı harflerde durmaz. Her varganın son üyesi bir burun sesidir, dolayısıyla bu iki durakta iki ayrı burun sesi bulunur ve önceki derste anılan dört ayrı n harfinin ikisi tam olarak bunlardır.

Yani aynı ayrım üç ayrı yerde birden karşına çıkıyor: kapanmalı harflerde, burun seslerinde ve tıslamalılarda. Gelenek bu iki durağa başka birkaç sesi daha yazar, ama bir öğrenci için önce bu üç yerin tutulması yeterlidir.

Mekanizma — Türkçenin tek durağı

Üçüncü bölüm kulağın kendisiyle ilgili, çünkü buradaki güçlük dilin yapısından değil kulağın hiç öğrenmediği bir ayrımdan geliyor.

Türkçede dilin ucuyla kurulan bir kapanma vardır ve o kapanmanın karşıt bir eşi yoktur. Yani Türkçe konuşan biri dilinin ucunu biraz önde ya da biraz geride tutsa da hiçbir kelime başka bir kelimeye dönüşmez.

Bu cümlenin nasıl kurulduğuna dikkat et. Türkçedeki kapanmanın tam olarak hangi noktada kurulduğu konuşucudan konuşucuya ve komşu seslere göre değişir; kesin olan şey, o noktanın nerede olduğu değil, orada ayrım yapan ikinci bir durağın bulunmamasıdır.

Ayrımın bulunmaması bir yoksunluk değildir. Her dil ayrım yaptığı yerleri kendi seçer; Türkçe burada seçmemiştir, buna karşılık önceki derste görüldüğü gibi kapanmanın süresinde ayrım yapar ve pek çok dil orada yapmaz.

En sade sınama şudur: dilini geriye kıvırıp kabartının ötesinde bir kapanma yap, kapanmayı bozmadan bekle ve sesi ancak ondan sonra çıkar; hemen ardından aynı sesi dişlerin arkasında kurup ikisini arka arkaya söyle.

Geriden kurulan ses sana daha kapalı gelebilir ve bu bir hata işareti değildir. Kulağın o farkı yıllardır anlam ayırıcı saymadığı için ona bir ad koymamıştır; ilk günlerde ayrımı duyman değil, yapman beklenir.

Usta katmanı — harfin altındaki nokta

Dördüncü bölümde yazıya dönüyoruz ve dönerken tek bir işaretin başına gelenlere bakıyoruz.

Kapanmalı harflerin, burun sesinin ve tıslamalının altında duran nokta bu dersin konusunu bildirir, yani o harfin geri kıvrık durakta kurulduğunu söyler. Aynı nokta r harfinin altında dururken bambaşka bir şey söyler ve o harfin kelime içinde bir ünlünün işini gördüğünü bildirir; bunu önceki derslerden biliyorsun.

Nokta iki işaretin daha altında durur ve orada taşıdığı bilgi ne durakla ne ünlülükle ilgilidir. O iki işaret sıradaki dersin konusu; burada yalnız varlıklarını anıyoruz.

İşaret bilgiyi tek başına değil harfle birlikte taşıdığı için, bir alt noktanın ne söylediğini sormadan önce altında durduğu harfe bakmak gerekir.

Bu ders sana geri kıvrık ile diş sesinin ayırdığı bir kelime çifti sunmuyor ve sunmamasının gerekçesi anlatılmaya değer. Böyle bir çift yazabilmek için iki kelimenin sözlükte ayrı birer madde olarak durduğunu görmüş olmak gerekir; görülmeden aktarılan çift örnek sayılmaz, doğrulanmamış bir iddia olarak kalır.

Tuzağın bu derse özgü bir biçimi de var. Alt nokta yolda düştüğünde bir kelime, kendi eşi gibi görünen ikinci bir yazıma iner; iki yazımı yan yana koyan biri, elinde bir çift olduğunu sanır. Oysa elindeki şey iki kelime değil, tek bir kelimenin iki kopyasıdır ve kopyalardan biri işaretini kaybetmiştir.

Bu ayrımı gerçek kılan şey bir örnek çifti değil, yapının üç ayrı yerde aynı şeyi söylemesidir. İki durak yazıda ayrı harfler taşır, geleneksel dizilişte ayrı sıralarda durur, sözlükte ayrı yerlerde kayıtlıdır; üstelik gelenek, belirli komşuluklarda diş durağındaki burun sesinin geri kıvrık eşine geçtiğini bir kural olarak kaydeder. Bir dil iki sesi birbirine dönüştüren bir kural yazıyorsa, o iki sesi baştan ayrı saymış demektir.

Bu kuralın nasıl işlediği bu modülün değil, metin okuma araçlarına ayrılmış modülün konusudur; burada yalnız varlığı bir dayanak olarak anılıyor.

Kapanış katmanı — ayrımı taşıyan zincir

Bu dersin sonunda aklında kalması gereken şey bir beceri değil bir zincir olmalı.

Bir terim bir ağızdan çıkar, bir kulağa girer, bir deftere geçer ve bir dizinde aranır. Alt nokta bu halkaların hepsinden geçmek zorundadır; terimin kaynağına dönüp dönemeyeceğini de zincirin en zayıf halkası belirler.

Zincirin ilk halkası ağızdır ve orada ayrımı taşımanın yolu dilin ucunu doğru durakta tutmaktır. İkinci halkası kulaktır; ayrımı duymayan bir kulak, duyduğunu yazarken işareti koymayı düşünmez bile.

Sonraki halkalar senin ağzınla ilgili değildir ve çoğu zaman görünmezdir; bir form kutusu, bir dosya adı ya da bir arama motoru işareti kabul etmeyebilir ve kabul etmediğini bildirmez.

Bir terimi doğru durakta söylemek, o terimle anılan uygulama hakkında hiçbir şey göstermez. Ağzın doğru yerde durması yalnız kelimenin doğru yazılabilmesini sağlar ve doğru yazılan kelime yalnız kaynağına döner.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bu iki sırayı ayıran şey kalınlık, sertlik ya da gürlük değil, dilin ucunun durduğu yerdir.

Diş durağı üst ön dişlerin arkasındadır; geri kıvrık durak, dişlerin arkasındaki kabartı geçildikten sonra damağın kubbeli yerindedir.

Kapanmalı ünsüzler beş varga hâlinde dizilir ve dizi gırtlaktan dudağa doğru gider; geri kıvrık varga diş vargasından önce gelir, çünkü ağzın daha içindedir.

Ayrım yalnız kapanmalı harflerde değil, burun seslerinde ve tıslamalılarda da işler; bir terimi doğru yazmak için aynı soru üç ayrı yerde sorulur.

Türkçede bu bölgede karşıt bir çift yoktur ve bu bir eksiklik değildir; öğrencinin işi Türkçeyi düzeltmek değil, ağzına ikinci bir durak eklemektir.

Türkçedeki kapanmanın tam yeri konuşucuya ve komşu seslere göre kayar, bu yüzden ölçüt olarak alınacak şey kendi ağzındaki bir cümle değil, iki durakta ayrı ayrı durabilmektir.

Alt nokta tek anlamlı bir işaret değildir; hangi bilgiyi taşıdığı altında durduğu harfe göre değişir ve bir kısmı bu dersin konusu bile değildir.

Alt nokta yolda düştüğünde bir kelime kendi eşi gibi görünen ikinci bir yazıma iner, bu yüzden yan yana duran iki yazım bir ayrım çifti sanılabilir.

Ayrımın dayanağı bir kelime çifti değil yapıdır: ayrı harfler, dizilişte ayrı yerler, sözlükte ayrı kayıtlar ve iki sesi birbirine bağlayan bir kural.

Bir terimi doğru durakta söylemek yalnız onun doğru yazılmasını sağlar; yazının işaret ettiği hiçbir iddia bu yolla sınanmış olmaz.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir ünsüzü ağzın içinde bir adrese bağladı ve adres bulunduğunda harf de bulunmuş oluyor.

Modülün ses tarafında geriye tek bir küme kalıyor ve o küme bu mantığın dışında duruyor. İki işaret var ki ne bir vargaya giriyor ne de ünlü sayılıyor; biri bloğun üstüne konan bir işaretle, öteki satırda arka arkaya duran iki noktayla yazılıyor.

İkisi de kelimenin sonunda ya da ortasında karşına çıkıyor ve ikisi de Latin aktarımında bir alt noktayla işaretleniyor; bu dersten sonra o noktanın orada başka bir iş yaptığını bilerek bakacaksın.

Üçüncü derste kelime sonundaki soluk sesinin ertelendiğini, ikinci derste ise sondaki işaretleri atan yayınların ne kaybettiğini görmüştük. Sıradaki ders o iki ertelemeyi birden kapatıyor ve bu iki işareti ayrı ayrı ele alıyor.

Sorulacak yeni soru şu olacak: bir işaret hiçbir durakta kurulmuyorsa, onu yazıda tutan şey nedir?