Sesler ve doğru telaffuz

Açılış sahnesi

Bir sınıfta iki eğitmen art arda konuşuyor ve ikisi de aynı terimi kullanıyor.

Birincisi terimi söylüyor, öğrenciler defterlerine yazıyor ve kimse duraksamıyor.

İkincisi birkaç dakika sonra aynı terimi söylüyor, sınıfın yarısı defterine ikinci bir kelime daha yazıyor.

Oysa iki eğitmen de önlerindeki aynı yazılı biçimden okudular ve ikisi de kendi öğrendikleri gelenekte hatasız okudular.

Öğrencilerden biri elini kaldırıp hangisinin doğru olduğunu soruyor ve soru sınıfta bir sessizlik bırakıyor.

Sessizliğin sebebi şu: iki eğitmenin de birbirini düzeltmeye niyeti yok ve ikisi de bunun bir hata olmadığını biliyor.

Ayrıldıkları yer harf değildi, o harfin bugün hangi ağızda nasıl kurulduğuydu; sayfadaki işaret ikisinde de aynı işareti gösteriyordu.

Defterine iki ayrı kelime yazan öğrenci ise hiçbir şey öğrenmiş olmuyor, çünkü iki söyleyişin tek bir harfe bağlandığını göremiyor.

Görebilseydi defterine tek bir kelime yazar, yanına da duyduğu iki söyleyişi ayrı ayrı not ederdi.

Önceki ders terimi kaynağına bağladı ve bunu yaparken sesi bilerek dışarıda bıraktı.

Bu ders dışarıda bırakılan yarıyı alıp soruyu ağza taşıyor: harf nerede kuruluyor, hangi ayrım kulakla duyuluyor, hangi fark hiçbir zaman tek bir doğruya inmiyor.

Bu derste ne olacak

Önce çok işitilen bir beklentiyi bir kenara bırakacağız. Bu dilin bir kaydından öğrenilecek tek bir doğru söyleyişi olduğu beklentisi, öğrenciyi ilk gün yanlış bir arayışa sokuyor ve o arayış bitmiyor.

Ardından bir sesi tarif eden iki koordinata bakacağız. Bir ses ağzın neresinde kuruluyor ve kurulurken nefese ne yapılıyor; geleneksel sınıflandırma bu iki soruyla çalışır ve önceki derste tanıdığın harf dizilişi de oradan çıkar.

Üçüncü bölümde Türkçenin ayırmadığı yerlere geleceğiz. Bir kulak ancak kendi dilinin ayırdığı farkları kolayca duyar, dolayısıyla burada anlatılacak şey kural değil, kendi ağzında yapabileceğin birkaç deneme olacak.

Dördüncü bölümde ustaların bile aynı fikirde olmadığı alana gireceğiz. Aynı harf bugün bölgeden bölgeye ve gelenekten geleneğe farklı söyleniyor, bu fark bir bozulma değil ve bunu bilmeden dinlemek öğrenciyi gereksiz yere şaşırtıyor.

Son bölümde iki yönün de neyi gerektirdiğine bakacağız. Duyduğunu yazabilmek ile yazdığını söyleyebilmek ayrı iki beceridir ve ikisinin ortasında hep aynı şey durur: harfin kendisi.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Bırakılması gereken beklenti şu: iyi bir kayıt bulunursa doğru telaffuz oradan öğrenilir.

Bir kayıt bir söyleyişi öğretir ve bir söyleyiş bir gelenektir; bu iki cümle arasındaki mesafe bütün dersin konusudur.

Sabit olan şey harftir. Bir harfin hangi harf olduğu yazıda kayıtlıdır ve o kayıt yüzyıllardır aynı ayrımları taşır, ama o harfin bugün nasıl seslendirildiği yaşayan bir uygulamadır ve uygulamalar birbirinden ayrılır.

Mekanizma — sesin iki koordinatı

İkinci bölümde iki koordinatın ne işe yaradığına geliyoruz ve bunu okuyarak değil, kendi ağzınla yapabilirsin.

Çıkış yeri en kolay hissedilen koordinat. Dilinin ucuyla ön dişlerinin arkasına dokun, sonra dilini yavaşça geriye kaydır ve dişlerin hemen arkasındaki tümseği geçip damağın kubbeli yerine ulaş. Kaydırdığın yol, geleneksel sınıflandırmanın duraklarının dizildiği yoldur.

Soluğu görmek için avucunu ağzının birkaç santim önüne tut, sonra ince bir kâğıt parçası da tutabilirsin. Türkçede bir kelimeyi p ile başlattığında çoğu kişi burada bir hava darbesi hisseder; aynı ünsüzü darbeyi tutarak söylemeyi denediğinde ise kâğıt kıpırdamaz.

İşte o iki söyleyiş Türkçede aynı kelimeyi verir, bu dilde ise iki ayrı harf demektir. Türkçede fark ödül getirmediği için kulak onu duymayı hiç öğrenmemiştir, dolayısıyla önce duymayı değil yapmayı öğrenmek daha kolaydır.

Beşerli sıralar tam olarak bu iki koordinatın çarpımıdır. Bir sıra tek bir durakta durur ve sıranın içinde önce titremesiz iki biçim, sonra titremeli iki biçim, en sonda da havanın burundan da geçtiği biçim gelir.

Mekanizma — Türkçenin ayırmadığı yerler

Üçüncü bölümde işi asıl zorlaştıran şeye geliyoruz ve o şey dil değil, kulağın yıllardır sürdürdüğü alışkanlık.

Türkçede dilin ucu bir ünsüzü kurarken dişlerin arkasında durur ve daha geride kurulan bir eşi yoktur. Bu yazıda ise iki durak da doludur ve ikisi ayrı harflerdir.

Denemesi şöyle: dilinin ucunu ön dişlerinin arkasına koyup bir kapanma yap, sonra dilini geriye kaydırıp tümseği geçtikten sonra aynı kapanmayı tekrarla. İkinci sesin kulağına daha boğuk gelmesi olağandır ve bu boğukluk, yanlış söylediğinin değil başka bir durakta durduğunun işaretidir.

Aynı ayrım üç ayrı tıslamalı seste de karşına çıkar ve orada işi zorlaştıran şey, üçünün Türkçede tek bir çift içinde toplanmasıdır. Bugün pek çok konuşmacının ikisini birbirine yaklaştırdığı da bilinir, dolayısıyla duyduğun bir kayıtta üç sesi ayrı ayrı bulacağını varsayma.

Kelime sonunda duran bir soluk sesi de Türkçenin hiç kullanmadığı bir yer. Bir ünlüyü söyledikten sonra nefesi kesmeden, aynı ünlüyü fısıldayacakmış gibi bir an daha dışarı bırak; bu sesin ne kadar duyulur olduğu geleneğe göre değişir ve modülün ilerleyen derslerinden biri onu ayrıca ele alacak.

Türkçenin gerçekten yardım ettiği bir yer de var. İkiz ünsüz Türkçede anlam ayırır ve elli ile eli arasındaki fark tam olarak kapanmanın süresinden gelir; aynı tutma bu dilde de geçerlidir ve pitta gibi bir terimde ortadaki kapanma kısaltıldığında kelime kendi biçiminden uzaklaşır.

Usta katmanı — tek bir doğru söyleyiş yoktur

Dördüncü bölümde asıl inceliğe geliyoruz ve burası öğrencilerin en çok sarsıldığı yer.

Bir örneği kelime içinde ünlü gibi davranan r harfinde görülür. Bu harf bir bölgede bir ünlüyle, başka bir bölgede başka bir ünlüyle karşılanır ve geleneksel tarif ikisinden de ayrı bir şey söyler; üç söyleyişin hiçbiri ötekini yanlış ilan edemez, çünkü ikisi yaşayan uygulamadır ve biri yazılı tariftir.

Bitişik ünsüzlerin bir kısmı da böyledir. Bir bölgede iki sesin birleşimi olarak söylenen bir blok, başka bir bölgede bambaşka bir ünsüz çiftiyle karşılanır ve bir öğrenci bunu bilmediğinde iki kaydı dinleyip iki ayrı kelime duyduğunu sanır.

Kapanış katmanı — kulaktan yazıya, yazıdan ağza

Bu dersin sonunda elinde iki ayrı beceri olması gerekiyor ve ikisi birbirinin yerine geçmiyor.

Birincisi duyduğunu yazabilmek. Bir terimi işittiğinde onu hangi harflerle yazacağını bilmek, kulağının hangi ayrımları taşıdığına bağlıdır ve taşımadığı bir ayrım yazıya da geçmez.

İkincisi yazdığını söyleyebilmek. Elindeki yazılı biçimden hangi ağız hareketlerinin çıkacağını bilmek, harfleri tanımaktan ayrı bir iştir ve ancak ağızla çalışılarak kazanılır.

Bir terimi doğru söylemek, o terimle anılan uygulamanın sınandığı anlamına gelmez. Söyleyiş bir kapıdır ve kapının ardında ne bulunduğu bambaşka bir eksende sorulur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Sabit olan şey harftir; bir harfin bugünkü sesletimi ise yaşayan bir uygulamadır ve uygulamalar birbirinden ayrılır.

Bir ses iki koordinatla tarif edilir: ağzın neresinde kurulduğu ve kurulurken nefese ne yapıldığı; harflerin sırası da bu iki koordinattan doğar.

Aynı durakta duran sesleri birbirinden ayıran şey ses tellerinin titreyip titremediği, havanın burundan geçip geçmediği ve kapanma açılırken bir darbe çıkıp çıkmadığıdır.

Soluklu ünsüz, ünsüzün arkasına yapıştırılmış ikinci bir ses değil, kapanma açılırken çıkan bir hava darbesidir; ayrı hece olarak söylendiğinde kelimenin uzunluğu bozulur.

Geride kurulan sesler öndekilerin sert biçimi değildir; aralarındaki bütün fark dilin ucunun nerede durduğudur ve çaba artırmak o farkı üretmez.

Bir kulak ancak kendi dilinin ayırdığı farkları çabasızca duyar, bu yüzden Türkçenin ayırmadığı yerlerde önce duymayı değil yapmayı öğrenmek daha kolaydır.

Türkçenin yardım ettiği tek yer ikiz ünsüzdür; kapanmayı tutmak Türkçede de anlam ayırdığı için bu ayrım hazır gelir.

Aynı harf bölgeden bölgeye ve gelenekten geleneğe ayrı söylenir; iki söyleyiş de aynı yazılı biçime geri döndüğü sürece biri ötekini yanlış ilan edemez.

Duyduğunu yazabilmek ile yazdığını söyleyebilmek iki ayrı beceridir ve ikisinin ortasında hep aynı şey durur, yani harfin kendisi.

Bir terimi ayırt edilebilir biçimde söylemenin gerekçesi iletişimseldir; söyleyiş, o terimle anılan uygulamanın sınandığına dair hiçbir güvence taşımaz.

Sonraki derse köprü

Bu ders boyunca ünsüzlerin etrafında dolaştık ve ünlülere yalnız değdik. Değdiğimiz her yerde de bir şeyi erteledik: bir ünlünün ne kadar sürdüğü.

Süre bu dilde bir süs değil. Kısa bir ünlü ile onun uzun eşi iki ayrı harftir, ayrı işaretlerle yazılır ve ayrı kelimeler kurar; önceki derste ünlünün üstündeki düz çizginin ne bildirdiğini görmüştük, ama o çizginin ağızda neye karşılık geldiğini hiç açmadık.

Sıradaki ders tam oraya iniyor ve uzun ile kısa ünlüleri karşılaştırıyor. Orada ölçülecek şey ses değil zamandır, dolayısıyla çalışma biçimi de değişecek.

Bu derste ağzının nerede durduğunu sordun; orada ne kadar durduğunu soracaksın.