Devanāgarī'ye giriş

Açılış sahnesi

Bir okuyucunun önünde aynı terimi taşıyan iki sayfa duruyor.

Soldaki sayfada terim Latin harfleriyle yazılmış ve okuyucu onu rahatça sayabiliyor; harfleri tek tek işaret ediyor ve sekiz tane buluyor.

Sağdaki sayfada aynı terim kendi yazısıyla duruyor, orada sayım tutmuyor. Okuyucu bir üst çizgiden sarkan şekilleri işaret ediyor ve dört tane buluyor.

Dörtle sekiz arasındaki farkı açıklayacak hiçbir şey elinde yok.

Bunun üzerine makul bir sonuca varıyor: bunlar aynı kelime olamaz, çünkü biri ötekinin yarısı kadar harf taşıyor.

Vardığı sonuç yanlış ama vardığı yol kusursuz. Okuyucu bir harfin ne olduğunu bildiğini sanıyordu ve saydığı şeyler harf değildi.

Sağdaki sayfada her şekil tek bir sesi değil, bir ünsüzle onun ünlüsünü birlikte taşıyan bir bloğu gösteriyor. Soldaki yazı sesleri yan yana diziyor, sağdaki yazı onları paketliyor ve iki sayım bu yüzden hiçbir zaman aynı sayıyı vermiyor.

Önceki fakülte boyunca bir iddiayı kaynağına götürebilmeyi koşul saydık ve bunu her defasında başkasının aktarımıyla yaptık.

Bu ders o aktarımın altına iniyor. Kaynağın kendi yazısı burada başlıyor ve öğrenilecek ilk şey harfler değil, bu yazının neyi birim saydığı.

Bu derste ne olacak

Önce çok bilinen bir cümleyi kenara koyacağız: Devanāgarī, Sanskritçenin alfabesidir. Cümlenin iki yarısı da düzeltme istiyor ve iki düzeltme bu dersin iki ayağını kuruyor.

Ardından yazının birimine bakacağız. Her ünsüz işaretinin içinde hazır bekleyen bir ünlü var, öteki ünlüler ayrı işaretlerle ekleniyor ve küçük bir işaret de hazır bekleyen ünlüyü iptal ediyor.

Üçüncü bölümde seslerin sırasına geçeceğiz. Sıra rastgele değil; dizilim ağzın haritası gibi kurulmuş durumda ve bir sözlüğü ya da dizini kullanabilmeyi mümkün kılan şey tam olarak bu düzen.

Dördüncü bölümde iki ünsüzün birleşmesini ele alacağız, çünkü ortaya çıkan biçim bazen parçalarının hiçbirine benzemiyor ve arama en çok orada kırılıyor.

Beşinci bölümde aynı yazının birden çok dile hizmet ettiğini göreceğiz; aynı satır Sanskritçe okunduğunda başka, bugün konuşulan bir dilde okunduğunda başka çıkıyor.

Kapanışta bu yazının neyi vaat ettiğini ve neyi hiç vaat etmediğini ayıracağız.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Kenara konması gereken cümlenin ikinci yarısı tarihsel olarak yanlış.

Sanskritçe yüzyıllar boyunca tek bir yazıya bağlı kalmadı. Aynı metin kuzeyde bir yazıyla, güneyde bambaşka bir yazıyla çoğaltıldı; el yazmalarını ele aldığımız derste nüshaların bölgeden bölgeye ayrıştığını zaten görmüştük.

Cümlenin birinci yarısı ise bambaşka bir düzeltme istiyor ve dersin asıl konusu orada.

Mekanizma — birinci katman: yazının birimi

İkinci bölümde yazının nasıl kurulduğuna geliyoruz ve tek bir özellik geri kalan her şeyi belirliyor.

Bir ayrıntı daha var ve göze en çok çarpan şey aslında o. Bloklar tepelerinden geçen sürekli bir yatay çizgiyle birbirine bağlanır, bu çizgiye geleneksel olarak śirorekhā denir ve bir kelime bu sayede tek bir nesne gibi görünür.

Mekanizma — ikinci katman: seslerin sırası

Üçüncü bölümde yazının en şaşırtıcı yanına geliyoruz ve bu yan bir öğrenciye günlerce zaman kazandırabilir.

Bunun pratik sonucu şu: bu yazının sırası bir gelenek değil bir tarif. Latin alfabesinin sırası ezberlenir, buradaki sıra ise anlaşılır ve ağzın kendisinden okunur.

Usta katmanı — bloklar birleşince ne oluyor

Dördüncü bölümde işin zorlaştığı yere geliyoruz. Bir ünsüzden sonra ünlü gelmeyip başka bir ünsüz geldiğinde iki işaret ayrı ayrı durmaz.

Beşinci bölüm ise yazının kendisinden değil, kullanımından geliyor. Devanāgarī bugün yalnız Sanskritçe için kullanılmıyor.

Kapanış katmanı — yazının vaadi ve sınırı

Bu yazıyı sökmek somut bir kazanç ve kazancın sınırı da aynı ölçüde somut.

Bu akademi terimleri özgün yazısıyla anmayı bir izlenebilirlik aracı sayar ve bundan başka bir şey saymaz. Bir terimin doğru yazılmış olması, onunla anılan uygulamanın sınandığını göstermez ve sınama sorusu bambaşka bir eksende sorulur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bu yazının birimi harf değil hece bloğudur; bir blok bir ünsüzle onun ünlüsünü birlikte taşır ve bu yüzden blok saymakla harf saymak asla aynı sayıyı vermez.

Her ünsüz işaretinin içinde kısa bir ünlü gömülü durur, dolayısıyla sessiz bir ünsüz yazmak bir işaret eksiltmekle değil bir işaret eklemekle olur.

Ünlüler kelimenin başında bağımsız biçimleriyle, kelimenin içinde bağlı işaretleriyle yazılır; aynı ünlünün iki ayrı görüntüsü olduğunu bilmeyen okuyucu onu metinde tanıyamaz.

Bağlı ünlü işaretinin bloğun soluna yerleşmesi onun önce okunacağı anlamına gelmez; yerleşim yönü okunuş sırasını bildirmez.

Harf sırası ağzın haritasıdır ve gırtlaktan dudağa doğru ilerler; sözlük ve dizin bu sıraya göre kurulduğu için sırayı bilmeden arama yapmak boş sonuç üretir.

İki ünsüz aralarında ünlü olmadan geldiğinde tek bir blokta birleşir ve birleşik biçim parçalarına benzemeyebilir; klavyede aranacak şey biçim değil, onu doğuran dizidir.

Aynı yazı birden çok dile hizmet eder ve aynı yazılı biçim iki okuma geleneğinde iki ayrı sesle okunur; etiketlerdeki yazım farklarının bir kısmı buradan gelir.

Özgün yazı bir metnin doğruluğunu değil, yalnız bulunabilirliğini güvenceye alır; okumayı sökmek ise dili bilmenin yerine geçmez ve o iş bu fakültenin geri kalanına aittir.

Sonraki derse köprü

Bu ders yazıyı kendi yüzeyinde bıraktı. Blokları tanıdık, gömülü ünlüyü gördük, birleşen biçimlerin nereden geldiğini söyledik.

Ne var ki bu akademinin metinleri Devanāgarī ile yazılmıyor ve senin göreceğin terimlerin neredeyse tamamı Latin harfleriyle gelecek.

Arada bir dönüştürme işlemi var ve o işlem başıboş değil. Sıradaki ders bu dönüştürmenin standardını ele alıyor: IAST transliterasyonu.

Orada göreceğin şey bir yazım tercihi değil, bir eşleme. Her sesin tek bir Latin karşılığı bulunduğu için işlem geri döndürülebilir kalır, yani Latin yazımından özgün biçime geri dönmek mümkün olur.

Bu dersin bloğu, sonraki dersin harf dizisine böyle bağlanacak.