Geleneksel bilginin ticarileştirilmesi

Açılış sahnesi

Bir atölyenin duvarında el yazısıyla yazılmış bir liste asılı duruyor.

Listeyi asan kişi onu kendi ustasından öğrendi, ustası da kendisininkinden. Listedeki hiçbir satır kimsenin buluşu değil; her birinin arkasında adı bilinmeyen çok sayıda kişi var.

Aynı bilgi bu yıl iki ayrı yerde satıldı.

Birincisinde denizaşırı bir yayıncı aynı içeriği bir kursa çevirdi ve kurs iyi para etti. Duvardaki liste yerinde kaldı ve atölyede hiçbir şey değişmedi.

İkincisinde bir şirket, listenin başında duran adı kendi adına tescil ettirdi. Duvardan yine tek satır eksilmedi. Ama atölyeyi işleten kişi, kendi listesinin adını kullanmak için artık başkasına sormak zorunda.

İki olayda da bir şey satıldı ve iki olayda da atölyeden hiçbir nesne taşınmadı.

Yalnız birinde atölyenin yapabildiği bir iş azaldı.

Önceki derste ölçüt ret imkânıydı; anılan tarafın hayır diyebilmesine bakıyorduk. Burada soru yer değiştiriyor: satış bittikten sonra o taraf hâlâ nelere evet diyebiliyor?

Bu derste ne olacak

Önce yaygın bir başlangıç noktasını kenara koyacağız. Ticarileşme kelimesi çoğu tartışmada peşinen bir suçlama olarak kullanılıyor ve bu, konuyu ilk cümlede kapatıyor.

Ardından birinci eksene geçeceğiz: bir satışta gerçekte ne el değiştiriyor? Bir nesne, bir erişim ya da başkasını dışarıda bırakma hakkı — üçü aynı işlem gibi görünür ve geleneğe üç ayrı şey yapar.

Sonra ikinci eksen geliyor ve orada kimsenin dışarıda bırakılmadığı bir zarar tarif edeceğiz. Talep, geleneğin hangi parçasının büyüyeceğini sessizce seçer.

Ardından bu iki ekseni üç sınamaya indirgeyeceğiz. Sınamaların hiçbiri fiyatın büyüklüğüne bakmıyor; ikisi kaynağın elinde ne kaldığını, biri fiyatın kimin cebinden karşılandığını soruyor.

Ders yine akademinin kendi durumuyla kapanıyor, çünkü bu akademi de satılan bir şey ve kendi sınamalarından muaf değil.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Yoldan çekilmesi gereken varsayım şu: para girdiği anda bilginin bozulduğu.

Bu geleneğin taşıyıcıları hiçbir dönemde geçimsiz yaşamadı. El yazmaları ücret karşılığı çoğaltıldı, bitkiler pazarda alınıp satıldı, öğretenler öğrettikleri işten geçindi.

Demek ki mesele mübadelenin varlığı değil. Mesele, mübadelenin nesnesinin ne olduğu.

Buradan dersin asıl sorusu çıkıyor. Tükenmeyen bir şeyin ticarileşmesi neyi eksiltebilir?

Mekanizma — birinci eksen: satışta ne el değiştiriyor

Bir satış üç ayrı nesne taşıyabilir ve üçü de aynı sözcükle anlatıldığı için birbirine karışır.

Birincisi bir nesnedir; bir ürün, bir kitap, bir paket. İkincisi bir erişimdir; bir kursa girme, bir kişiyi dinleme, bir arşivi kullanma hakkı. Üçüncüsü ise bambaşka bir şeydir.

Mekanizma — ikinci eksen: fiyat neyi seçiyor

İkinci eksende kimse dışarıda bırakılmıyor. Yine de gelenek değişiyor ve değişimi kimse kararlaştırmıyor.

Usta katmanı — ticareti ticarileşmeden ayıran üç sınama

Şimdi iki ekseni birlikte kullanabiliriz. Bir satışın geleneğe ne yaptığını, satışın büyüklüğüne bakmadan da anlarız.

Birinci sınama dışlamadır ve tek bir soruyla yapılır: bu işlemden sonra, aynı şeyi daha önce yapabilen biri artık yapamıyor mu?

İkinci sınama seçilimdir ve yönü ölçer: talep içeriğe mi bakıyor, yoksa içerik talebe mi?

Üçüncü sınama bedeldir ve fiyatın altına bakar: bu işi ayakta tutan ama fiyata girmeyen bir girdi var mı, varsa onu kim ödüyor?

Üç sınamanın ortak yanı şu: hiçbiri satıcının niyetini sormuyor. Üçü de işlemden sonra geriye ne kaldığına bakıyor ve bu, bakılabilir bir şey.

Buradan dersin en ters görünen sonucu çıkıyor. Ücretsiz olmak bir muafiyet değil; üç sınamanın üçü de fiyatı sıfır olan bir işleme aynı biçimde uygulanır.

Kapanış katmanı — bu akademinin durumu

Bu akademi de satılan bir şey ve kendi kurduğu sınamaların dışında değil.

Verilen belgenin ne olduğu tek bir cümleyle sabittir ve o cümle her anıldığında birebir anılır.

Bu belge, belirtilen eğitim programına katılımı gösterir. Tıbbi yeterlilik, mesleki ruhsat, uygulayıcı unvanı veya tanı ve tedavi yetkisi sağlamaz.

Üçüncü sınamada ise akademi rahat değil ve bunu yazmak zorunda. Bu metinlerin dayandığı bilgiyi taşıyan taraflara buradan bir şey gitmiyor; önceki derste kurulan paylaşım ekseninde bu akademinin verecek bir cevabı yok.

İkinci sınamada da bir baskı var. Hangi konunun daha çok okunacağı ölçülebilir bir şey ve ölçülen şey zamanla yazılanı biçimlendirmeye başlar; buna karşı tek koruma, müfredatın sırasının baştan yazılı olması.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bilgi tükenmeyen bir şeydir; bir kişinin öğrenmesi bileni eksiltmez, bu yüzden ticarileşmenin verdiği zarar bir azalma olarak aranırsa bulunamaz.

Bir satış üç ayrı nesne taşıyabilir: bir ürün, bir erişim ya da başkasını dışarıda bırakma hakkı. İlk ikisi satıcının elindekini paylaşır, üçüncüsü satıcının elinde hiç olmamış bir şeyi alır.

Tescil bilgiyi kimseye vermez, yalnız o bilgiye verilen adı kapatır; korunan şey addır, adın altındaki bilgi değildir.

Dışlama yalnız tescille olmaz; bir bölgenin hasadını bağlayan bir tedarik sözleşmesi ya da paylaşmayı yasaklayan bir üyelik koşulu da aynı sonucu üretir.

İkinci eksende kimse dışarıda bırakılmaz ve gelenek yine değişir: talep, hangi parçanın büyüyeceğini kısalık ve paketlenebilirlik ölçütüyle seçer.

Ödenmeyen girdi ortadan kalkmaz; fiyata girmeyen emeği ya da yenilenmeyen ortak kaynağı fiyatı hiç görmeyen biri öder.

Üç sınama şudur: aynı işi yapabilen biri artık yapamıyor mu, talep içeriği mi belirliyor yoksa içerik talebi mi okuyor, ve fiyatın karşılamadığı girdiyi kim ödüyor.

Üç sınamanın hiçbiri niyet sormaz ve hiçbiri fiyatın büyüklüğüne bakmaz; ücretsiz bir işlem de üçünden aynı biçimde geçirilir.

Önceki dersin ölçütü karşı tarafın hayır diyebilmesiydi; buradaki ölçüt, işlem bittikten sonra karşı tarafın hâlâ nelere evet diyebildiğidir.

Sonraki derse köprü

Bu ders kültürel etik modülünü kapatıyor ve modül boyunca aynı şey tekrar tekrar bir koşul olarak çıktı.

Bağlamı anmak, sahiplenmeyi ayırt etmek, bir terimi doğru yazmak, bir uyarlamanın hangi katmana dokunduğunu görmek, bir kaynak topluluğu tanımak ve bir satışın neyi kapattığını sormak — hepsi bir iddianın kaynağına gidebilmeyi gerektirdi.

Ne var ki bu modül boyunca kaynağa gitmek hep başkasının çevirisiyle yapıldı. Kendi başımıza bir metnin önüne oturmadık.

Bir sonraki fakülte tam bunu kuruyor: Sanskritçe ve uluslararası Ayurveda terminolojisi. İlk modül Sanskritçeye giriş ve ilk ders yazı sisteminin kendisiyle, Devanāgarī ile başlıyor; ardından harf çevirisi ve seslerin doğru okunuşu geliyor.

Yani buradan sonrası bir tartışma değil, bir alet edinme dönemi. Bu modülün her dersinde varsayılan o izlenebilirlik, önümüzdeki fakültede elle tutulur bir beceriye dönüşecek.