Kaynak toplulukların tanınması

Açılış sahnesi

İki program sayfası açık duruyor. Her ikisi de geleneğin kaynağını anmış.

Birincisinde uzun ve sıcak bir paragraf var; binlerce yıllık bir bilgeliğe, o bilgeliği taşıyan topraklara ve adı anılmayan bilgelere teşekkür ediliyor.

İkincisinde tek bir satır var; metni bir kurumun okuduğu, okuyan kişinin hangi alanda çalıştığı ve okumanın ardından hangi bölümün değiştiği yazılı.

Bir okuyucu ikisine de aynı şeyi yapmayı deniyor. Anılan tarafa bir soru soracak.

Birinci sayfada soruyu soracağı kimse yok. Anılan taraf bir geçmiş; geçmişin adresi olmaz ve cevap veremez.

İkinci sayfada bir kurum adı ve bir unvan var. Soru gidiyor, bir hafta sonra cevap geliyor ve cevap metnin bir cümlesine itiraz ediyor.

İki sayfa da kaynağı anmıştı. Yalnız biri, anılan tarafı okuyucunun ulaşabileceği bir yere koymuştu.

Aradaki fark bir üslup farkı değil. Birinci sayfa okuyucuya bir duygu veriyor, ikincisi bir adres veriyor ve adres denenebilir bir şeydir.

Önceki ders bir cetvel kurmuştu ve onu tutan el hep aynı yerdeydi: uyarlayan tarafta. Bu ders cetvelin öbür ucuna, hakkında konuşulan tarafa bakıyor.

Bu derste ne olacak

İlk soru şu: kaynak topluluk kim? Kolay görünüyor ve değil. Ortada tek bir adres yok, birbiriyle her zaman uyuşmayan birden çok taşıyıcı var ve hangisine gidildiği cevabı değiştiriyor.

Buradan yön sorusuna geçiyoruz. Anmak tek yönlü bir iş ve kazancı çoğunlukla anan tarafta kalıyor; tanımak çift yönlü, çünkü geriye bir şeyin gitmesini şart koşuyor.

Sonra daha az konuşulan bir soru geliyor: kimin adına konuşuluyor? Bir kişinin kimi bağladığı ve itirazın nereye yazıldığı burada ölçülüyor.

İki ekseni tek bir ölçütte birleştireceğiz ve o ölçüt bir cümlenin sıcaklığı olmayacak. Anılan taraf hayır diyebiliyor mu, diyemiyor mu — sorulan yalnızca bu.

Ders akademinin kendi durumuyla bitiyor: kaynak topluluklarla nasıl bir ilişki kuruyor, neyin altına imza atıyor, nerede hiçbir söz vermiyor.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Önce bir varsayımı yoldan çekmek gerekiyor; kalmasına izin verilirse ders yanlış bir muhatapla konuşur.

Kaynak topluluk tek bir kurul, tek bir kurum ya da tek bir ülke değildir. Bu geleneği bugün taşıyan birden çok taraf vardır ve bunların hepsi aynı şeyi istemez.

Bu tarafların bilgiyle ilişkisi de aynı değil. Bir kısmının bilgisi yazılı metinde durur, bir kısmınınki hiç yazıya girmemiştir.

Mekanizma — birinci eksen: yön

Birinci eksen tek bir soruyla açılıyor: bu işlemde ne, hangi yöne gidiyor?

Anmanın bir özelliği çoğu zaman gözden kaçar. Anmak bedava değildir, ama bedeli anan tarafın ödediği bir şey de değildir.

Kaynağı anan metin bu anmadan bir şey kazanır. Köklülük kazanır, ciddiyet kazanır ve okuyucunun güvenini kazanır.

Yani tek yönlü anmada değer akışı yine kaynaktan anana doğrudur. Bu yüzden anmayı bir karşılık saymak, alışverişi ters okumak olur.

Bu kavramın en çok karıştırıldığı yer sonradan haber vermektir. Yayımlandıktan sonra gönderilen bir bilgilendirme onay değildir; bir nezaket bildirimidir.

Mekanizma — ikinci eksen: muhatap

Sıra ikinci eksende. Birincisi bir şeyin gidip gitmediğini soruyordu, bu ise kime gittiğini.

Bir tanınma cümlesinin denetlenebilir olması için üç şeyin belli olması gerekir: kimin tanındığı, o tarafın kimi bağladığı ve itirazın nereye yazıldığı.

Bu yolun kendi bedeli var ve bedel çoğu zaman anılmıyor. Bir bilgi aranabilir hâle geldiğinde yalnız patent inceleyicisi tarafından değil, herkes tarafından bulunur.

Usta katmanı — tanımayı anmadan ayıran şey

Şimdi dersin düğümü geliyor. Bir tanınma cümlesinin gerçek olup olmadığını üç sınamayla anlarız ve üçü de cümlenin kendisine bakmaz.

Birinci sınama budur. Anılan taraf itiraz ettiğinde metinde, programda ya da üründe bir şey değişebiliyor mu?

İkinci sınama yerdir. Tanınma cümlesi kararın alındığı yerde mi duruyor, yoksa yalnız tanıtımın yapıldığı yerde mi?

Üçüncü sınama süredir. İlişki bir kişiye mi bağlı, bir kayda mı?

Bir ilişkinin kayda bağlanması onu soğuk yapmaz. Tam tersine, kayda bağlanan ilişki kişiler değiştiğinde de ayakta kalır ve bu yüzden devredilebilir.

Şimdi üç sınamayı bir arada okuyalım. Sonuç, önceki dersin bıraktığı yerden devam ediyor.

Önceki derste cetveli hep uyarlayan taraf tutuyordu. Tanınma tam olarak cetvelin bir ucunun karşı tarafa geçmesidir; ret imkânı bu geçişin adıdır.

Kapanış katmanı — bu akademinin durumu

Bu akademi kaynak topluluğun bir parçası değildir ve bunu saklamıyor.

Bu metinler geleneğin kendi coğrafyasının dışında, onu taşımayan bir yerde yazılıyor. Konum bildirimi kuralı ilk derste tam bu yüzden konmuştu.

Bu akademinin verebileceği söz sınırlıdır ve sınırını yazmak zorundadır.

Kaynak türü etiketi, köken izi, düzeltme kaydı ve hata bildirme yolu birer izlenebilirlik aracıdır. Bunların hiçbiri fayda paylaşımı değildir ve yerine de geçmez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Kaynak topluluk tekil bir gövde değildir; uygulayıcı kurumlar, ayrı hatlar, metni tutan kütüphaneler, bitkiyi tanıyan yerel topluluklar ve düzenleyici kurumlar aynı anda bu tanımın içindedir.

Bir bilginin yazıya girmemiş olması taşıyıcısının olmadığı anlamına gelmez; yazılı kaynağı gösteren bir iz, bugün o geleneği sürdüren taraflara hiç uğramadan kütüphaneye kadar gidebilir.

Birinci eksen yöndür: tek yönlü anma değeri anan tarafa geçirir, çünkü kaynağı anan metin köklülük ve güven kazanırken anılan taraf hiçbir şey kazanmaz.

Fayda paylaşımı yalnız para değildir; eğitim, ortak yayın, veriye erişim, karar masasında yer ve kayıtta ad da aynı başlığın altındadır ve hepsi yazılabilir şeylerdir.

Önceden bilgilendirilmiş onay iki koşul ister: onay kullanımdan önce alınmış olmalı ve onayı veren taraf neye onay verdiğini bilmelidir; yayımdan sonra gönderilen bilgilendirme bir nezaket bildirimidir.

İkinci eksen muhataptır ve üç şeyi belli eder: kimin tanındığı, o tarafın kimi bağladığı ve itirazın nereye yazıldığı; tek temsilciyle kurulan ilişki bir seçimi gizler.

Tanımayı anmadan ayıran ölçüt ret imkânıdır; anılan taraf hayır diyemiyorsa ya da hayırı hiçbir şeyi değiştirmiyorsa, evet demesinin de bir anlamı kalmaz.

Üç sınama birlikte okunur: itirazın sonuç doğurup doğurmadığı, tanınmanın karar masasında mı yoksa yalnız tanıtımda mı durduğu ve ilişkinin kişi değiştiğinde ayakta kalıp kalmadığı.

Sonraki derse köprü

Bu derste tanınmayı anmadan ayıran ölçütü kurduk. Ret imkânını sorduk, muhatabı aradık ve tanınmanın karar masasında mı yoksa tanıtımda mı durduğuna baktık.

Ne var ki buraya kadar sözü geçen her şey söz düzeyinde kaldı. Bir ad anıldı, bir itiraz yazıldı, bir onay alındı.

Oysa bu bilginin dolaştığı yerlerin çoğunda bir de fiyat var. Bir ürün satılıyor, bir program ücretle veriliyor ve bir ad marka olarak kaydediliyor.

Sıradaki ders geleneksel bilginin ticarileştirilmesini ele alıyor; bir bilgi satılabilir bir şeye dönüştüğünde neyin değiştiğini ve bu dönüşümün kime ne kazandırdığını soruyor.