Laboratuvar, hayvan ve insan çalışmaları

Açılış sahnesi

Bir haberde şu cümle geçiyor: bir araştırma, bu bitkinin iltihabı azalttığını gösterdi.

Cümle doğru olabilir ve haber uydurma olmayabilir. Yine de bu cümleyi okuyan kişinin bilmediği bir şey var: araştırmanın nerede yapıldığı.

Çünkü aynı cümle üç bambaşka durumda kurulabiliyor. Bir hücre kabında olabilir, bir hayvanda olabilir ya da bir insan grubunda olabilir.

Üçü de araştırma. Üçü de gerçek bir ölçüm üretiyor. Ve üçünün bir insanın kendi hayatı hakkında söylediği şey tamamen farklı.

Geçen ders bir cümlenin ne söylediğini ayırmıştık. Şimdi sıra o cümlenin dayandığı ölçümde ve göreceğimiz gibi ölçüm de kendi içinde bölünüyor.

Ve baştan bir uyarı: buradaki üçlü bir merdiven değil. Merdiven, tırmanıldığında yukarı çıkılan bir şeydir; oysa bu üçlüde her basamağın bir sonrakine geçme olasılığı düşüktür ve çoğu bulgu ilk basamakta kalır.

Bu ders o mesafeyi ölçüyor.

Bu derste ne olacak

Önce üç ortamı tek tek tanıyacağız ve her birinin neyi ölçtüğünü göreceğiz.

Sonra aralarındaki mesafenin neden bu kadar büyük olduğunu konuşacağız; hücreden insana giden yolda kaç basamak var?

Ardından hayvan çalışmalarını ayrı bir başlıkta ele alacağız, çünkü en çok yanlış aktarılan bulgular oradan geliyor.

Sonra insan çalışmalarının içindeki iki tuzağa bakacağız: neyi ölçtükleri ve kimde ölçtükleri.

Kapanışta klasik metnin gözlemin sınırı hakkında ne dediğine bakacağız.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Üç ortamı sırayla tanıyalım, çünkü her biri farklı bir soruya cevap veriyor.

Bu ortamın gücü denetimden geliyor. Bir bileşenin bir enzimle ne yaptığını, başka hiçbir şeyin karışmadığı bir düzende görebiliyorsun.

Zayıflığı da aynı yerden geliyor: gerçek bir bedende hiçbir şey yalıtılmış değil.

Mekanizma — mesafe kaç basamak

Şimdi asıl soruya gelelim: bir hücre kabındaki bulgunun bir insanda görülmesi için neler olması gerekiyor?

Sıralayalım. Madde ağızdan alındığında bozulmadan kalmalı, bağırsaktan emilmeli, karaciğerden ilk geçişte yok edilmemeli, kanla hedef dokuya taşınmalı, orada yeterli derişime ulaşmalı, yeterli süre kalmalı ve o dokuda kaptakiyle aynı etkiyi göstermeli.

Yedi basamak ve her birinde bulgu düşebiliyor.

Mekanizma — hayvan çalışmaları neden ayrı bir başlık

Hayvan çalışmaları arada duruyor ve tam bu yüzden en çok yanlış aktarılan bulgular buradan geliyor.

Kaptan farkı gerçek: burada tam bir organizma var, emilim ve dağılım oluyor, karaciğer devrede ve süre boyunca izlenebiliyor.

İnsandan farkı da gerçek ve bu fark çoğu zaman göz ardı ediliyor.

Usta katmanı — insan çalışmasının içindeki iki tuzak

Bir bulgu insan çalışmasına ulaştığında iş bitmiş sayılmıyor. İki soru daha var ve ikisi de çok az soruluyor.

Birinci soru: bu çalışma neyi ölçtü?

Vekil sonuçlar araştırmayı mümkün kılıyor, çünkü asıl sonucu beklemek bazen yıllar alıyor. Ama bir vekil sonucun düzelmesi, asıl sonucun da düzeldiği anlamına gelmiyor ve bunun çok sayıda örneği var.

İkinci soru: bu çalışma kimde ölçtü?

Şimdi geleneğe dönelim, çünkü gözlemin sınırı orada da tartışılmış.

İkinci nüans: bu üçlü bir merdiven değil bir eleme.

Bir laboratuvar bulgusunun hayvan çalışmasına geçmesi, oradan insan çalışmasına ulaşması ve orada da olumlu çıkması zincirinin her halkasında büyük bir düşüş yaşanıyor.

Yani ilk basamakta duran bir bulgu, yolun başında değil; büyük olasılıkla yolun sonunda kalacak bir bulgu.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Üç ortam bir merdiven değil bir eleme dizisidir; her geçişte büyük bir düşüş yaşanır ve bulguların çoğu ilk basamakta kalır.

Bir hücre bulgusunun insanda görülmesi için emilim, taşınma, derişim ve süre koşullarının hepsinin sağlanması gerekir ve bunların hiçbiri kapta sınanmaz.

Hayvan ile insan arasındaki fark ölçek değil türdür; aynı madde iki türde farklı işlenir ve farklı sonuç verebilir.

Bir çalışmanın neyi ölçtüğü ayrı bir sorudur: vekil sonucun düzelmesi, asıl önemsenen sonucun da düzeldiğini göstermez.

Bir sonucun kimin için geçerli olduğunu söyleyen yer, çalışmanın katılımcı ve dışlama ölçütleridir.

Sonraki derse köprü

Bu derste araştırmanın nerede yapıldığını ayırdık. Şimdi insan çalışmalarının içine girip orayı da bölüyoruz.

Bir insan çalışması iki temel biçimde kurulabiliyor. Birinde araştırmacı hiçbir şeye karışmıyor, yalnız izliyor ve kaydediyor. Diğerinde ise kim ne alacak sorusunun cevabını araştırmacı belirliyor.

Bu fark, önceki derslerde konuştuğumuz karıştırıcı etkenlerin ayıklanıp ayıklanamayacağını doğrudan belirliyor.

Sonraki ders gözlemsel çalışma ile klinik deneyi ayırıyor. Orada göreceğin şey, aynı soruya bakan iki çalışmanın neden farklı sonuçlar verebildiği ve hangisinin nedensellik hakkında konuşabileceği.