Terim sözlüğünün kullanımı

Açılış sahnesi

İki kitap masada açık duruyor ve ikisi de aynı Sanskritçe kelimeyi anlatıyor.

Soldaki kitap o kelimeyi "sindirim ateşi" diye karşılamış. Sağdaki kitap aynı kelime için "metabolizma" demiş.

Okuyan kişi duruyor. Hangisi doğru?

Sorunun kendisi tuzak, çünkü ikisi de yanlış değil ve ikisi de tam doğru değil. Soldaki karşılık metnin görüntüsünü koruyor, sağdaki karşılık modern okuyucuya bir tutamak veriyor. İkisi de bir şey kazandırıyor ve ikisi de bir şey kaybettiriyor.

Kaybedilen şeyi görmek için şunu düşün: sağdaki karşılığı okuyan kişi artık o kelimeyi bir laboratuvar ölçümüne bağlı sanıyor. Kan tahlilinde bir değeri olduğunu, bir sayıyla ifade edilebileceğini varsayıyor.

Oysa kelime hiçbir zaman öyle bir şey iddia etmedi. Karşılık iddia etti.

Bu akademide karşılaşacağın her Sanskritçe terimin arkasında bu sahne var. Sözlük tam olarak bunun için var: kelimeyi çevirmek için değil, çevirinin ne kazandırıp ne kaybettirdiğini görünür tutmak için.

Bu derste ne olacak

Önce terimlerin neden özgün hâliyle bırakıldığını konuşacağız. Bu bir gelenek nostaljisi değil, bir kesinlik kararı.

Sonra sözlük kaydının içinde ne bulunduğunu göreceğiz. Bir kayıt yalnız bir karşılık vermez; birkaç şeyi birlikte taşır ve her biri ayrı bir işe yarar.

Ardından çeviri ile karşılamayı ayıracağız. Bu ayrım bütün dersin taşıyıcı fikri.

Sonra eş anlamlılara bakacağız. Klasik metinlerde bir maddenin birçok adı olur ve bu bir zenginlik değil, bir tanımlama yöntemi.

En sonda da en tehlikeli tuzağı konuşacağız: modern bir tıbbi terimle kurulan eşitlik.

Bu derste geçen durumların hiçbiri gerçek değildir; hepsi bir kavramı görünür kılmak için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Bir kelimeyi çevirmemek tuhaf gelebilir. Ama gündelik hayatta bunu zaten sürekli yapıyoruz.

Kimse pizzaya "yassı hamur" demiyor. Kimse yoga sözcüğünü çevirmiyor. Bir kavram kendi adıyla geldiğinde, o ad kavramın sınırlarını da beraberinde getiriyor.

Ayurveda terimlerinde bu daha da önemli, çünkü kelimelerin çoğu bir kavram ailesini birden taşıyor.

Bu standardın işi görünenden büyük. İşaretler kaldırıldığında iki farklı kelime aynı yazıya düşebilir ve bir sözlükte bu, iki ayrı kaydın birbirine karışması demektir.

Kaydın tek bir karşılık vermemesi bilinçli. Tek karşılık veren bir sözlük, kelimenin ne kadarını verdiğini söylemez.

Mekanizma — çevirmek ile karşılamak

Şimdi dersin taşıyıcı ayrımına geliyoruz.

Çevirmek, bir kelimeyi başka bir dildeki kelimeyle DEĞİŞTİRMEKTİR. Sonuçta elde ettiğin şey akıcı bir metindir ve okuyan kişi bir engelle karşılaşmaz.

Karşılamak ise bir kelimenin işini başka bir dilde ANLATMAKTIR. Sonuç daha uzundur, bazen hantaldır ve okuyan kişi orada bir an durur.

O duruş kayıp değil kazanç. Duran okuyucu, karşılığın bir yaklaşıklık olduğunu fark eder.

Bu akademide kural şu: terim özgün hâliyle geçer, ilk kullanımında yanına işlevsel karşılığı konur ve sonra serbestçe kullanılır.

Eş anlamlılar neden bu kadar çok

Klasik metinlerde bir bitkinin ya da kavramın onlarca adı olabilir ve bu ilk bakışta gereksiz görünür.

Gereksiz değil. Adların her biri o şeyin başka bir yanını söyler: nerede yetiştiğini, neye benzediğini, ne yaptığını, hangi mevsimde bulunduğunu.

Yani eş anlamlı listesi bir sözlük süsü değil, bir tarif yöntemi. Fotoğrafı olmayan bir dünyada bir bitkiyi anlatmanın yolu, onu birçok açıdan adlandırmaktı.

Mekanizma — modern terimle eşitliğin bedeli

Şimdi dersin en tehlikeli bölümüne geliyoruz ve tehlikenin sebebi şu: bu hata iyi niyetle yapılır.

Bir yazar okurunu düşünür ve klasik bir kavramı modern bir tıbbi terimle eşitler. Amaç anlaşılırlıktır.

Ama eşitlik kurulduğu anda kavram modern terimin bütün bagajını devralır: ölçüm yöntemi, normal aralığı, laboratuvar karşılığı, tanı ölçütü.

Usta katmanı — sözlüğü okurken kullanmak

Az önce sözlüğün bir okuma ödevi olmadığını söyledim. Şimdi nasıl kullanılacağını konuşalım.

Bir metinde geçen her yabancı kelimeyi aratmak yorar ve işe yaramaz. İşe yarayan şey, hangi kelimenin taşıyıcı olduğunu seçebilmek.

Taşıyıcı kelimeyi anlamak kolay: cümleden çıkarıldığında cümle çöküyorsa taşıyıcıdır. Çıkarıldığında cümle hâlâ ayakta duruyorsa süs değil ama şu an merkezde değil.

İkinci nüans: bazı kavramlar çevrilemez ve bu bir eksiklik değildir.

Bir kavramın karşılığı yoksa, o dilde o kavram düşünülmemiş demektir. Zorla bir karşılık üretmek, düşünülmemiş bir şeyi düşünülmüş gibi göstermek olur.

Bu durumda akademi terimi olduğu gibi bırakır ve yanına birkaç cümlelik bir açıklama koyar. Açıklama uzundur ve uzunluğu bilerek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Terimler özgün hâliyle bırakılır, çünkü korunan bir terim okuyucuyu başka kaynaklara bağlar; yerelleştirilmiş bir terim ise onu tek bir metne kapatır.

Çevirmek bir kelimeyi değiştirmek, karşılamak ise onun işini anlatmaktır; bu akademide terim özgün geçer ve yanına işlevsel karşılığı konur.

Eş anlamlı adlar bir süs değil bir tarif yöntemidir: adların her biri maddenin başka bir yanını söyler ve toplamı bir tanım oluşturur.

Halk adı bölgeseldir ve aynı ad farklı türleri gösterebilir; hangi bitkiden söz edildiğini söyleyen tek güvenilir işaret Latince ikili adlandırmadır.

Klasik bir kavramı modern bir tıbbi terimle eşitlemek çeviri değil iddiadır ve ayrıca kanıt ister; bu akademide ilişki bir soru olarak açık bırakılır.

Sonraki derse köprü

Terimlerin nereden geldiğini gördük. Şimdi cümlelerin nereden geldiğine bakma sırası.

Bu akademide okuyacağın her sağlık cümlesinin arkasında bir kaynak var ve kaynakların hepsi aynı ağırlıkta değil. Bir klasik metin ifadesi ile bir laboratuvar bulgusu aynı Türkçeyle yazılır ama aynı şeyi söylemez.

Sonraki ders kaynak ve kanıt etiketlerini tanıtıyor. On üç kaynak türünün ne anlama geldiğini, altı kanıt düzeyinin nasıl okunduğunu ve etkinlik ile güvenliğin neden ayrı ayrı değerlendirildiğini göreceksin. Orada öğreneceğin şey, bu akademinin bütün derslerinde işine yarayacak: bir cümlenin ağırlığını, cümlenin kendisinden değil etiketinden okumak.